Walker Larson: Dựa dẫm AI khiến chúng ta ngốc hơn, lười hơn
- Walker Larson
- •
Từ của năm 2024 do Oxford bình chọn là “brain rot” (thối não, chỉ tình trạng tinh thần, khả năng tập trung và trí tuệ của một người sa sút vì quá đắm chìm vào nội dung mạng chất lượng thấp, vụn vặt), bởi tần suất sử dụng từ này đã tăng 230% từ năm 2023 đến năm 2024. Từ này phản ánh một cảm nhận chung, vốn đã lớn dần từ năm 2023, rằng việc chúng ta lạm dụng công nghệ số đã bào mòn khả năng suy nghĩ của chính mình.
Giờ đây, năm 2026, khi kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI) đã đến, “thối não” mang một ý nghĩa thực tế hoàn toàn mới. Chúng ta có thể giao những câu hỏi phức tạp hay bài toán nghiên cứu cho các công cụ, và chúng đưa ra đáp án chỉ trong vài giây, như thể biến ra từ hư không. Vì vậy, chúng ta cần nhìn lại xem việc phụ thuộc vào những “thần đèn” kỹ thuật số (digital genies) này đang làm tư duy của chính mình kém nhạy bén đi như thế nào.
Một nghiên cứu vừa được trình bày tại Hội nghị Mô hình hóa Ngôn ngữ (COLM) năm 2026 đã xác nhận điều chúng ta lo ngại nhất: sử dụng AI có thể làm suy giảm trí lực của chúng ta.
Bài báo khoa học có tựa đề “Trợ giúp của AI làm giảm tính kiên trì và gây hại cho khả năng tự làm việc” do các nhà nghiên cứu thuộc những trường đại học hàng đầu thế giới như Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), Đại học Oxford, Đại học Carnegie Mellon, Đại học California tại Berkeley và Đại học California tại Los Angeles (UCLA) cùng thực hiện. Nghiên cứu cho thấy chỉ cần dựa vào công cụ AI trong 10 phút, khả năng tập trung và sự kiên trì của con người khi làm những nhiệm vụ khó đã giảm rõ rệt.
“Những người cộng tác giỏi nhất biết cân bằng giữa việc giúp đỡ và nuôi dưỡng tính tự chủ. Họ biết khi nào không nên giúp,” các tác giả bài báo viết.
“Các trợ lý AI hiện nay hoàn toàn trái ngược với cách làm đó. Chúng hiếm khi từ chối giúp đỡ và gần như có thể trả lời ngay lập tức mọi câu hỏi… Xét ở góc độ này, các hệ thống AI… giúp ích rất nhiều ngay lúc đó, nhưng bỏ qua tác động lâu dài của sự trợ giúp ấy đối với người nhận. Trong bài báo này, chúng tôi xem xét hệ quả của sự lệch pha đó.”
Để tìm hiểu tác động của AI đối với năng lực và thói quen nhận thức của con người, các nhà nghiên cứu đã tiến hành một loạt thí nghiệm. Thí nghiệm đầu tiên chia 354 người tham gia thành hai nhóm, mỗi nhóm giải 15 bài toán phân số. Nhóm thứ nhất phải tự làm, còn nhóm thứ hai được dùng AI hỗ trợ. Sau 12 bài, các nhà nghiên cứu ngừng cho nhóm thứ hai sử dụng AI.
Đúng như dự đoán, lúc đầu nhóm có AI hỗ trợ trả lời chính xác hơn nhóm chỉ dựa vào tư duy của bản thân. Nhưng khi không còn công cụ AI, nhóm này lại khó trả lời đúng.
Một thí nghiệm khác với 667 người tham gia cũng cho kết quả tương tự. Khi không còn AI, nhóm được AI hỗ trợ từ đầu lập tức bỏ cuộc hoặc trả lời sai. Còn nhóm không dùng AI trong suốt quá trình thì kiên trì làm hết các câu hỏi và cuối cùng đạt kết quả tốt hơn.
Đổi sang cách giải quyết vấn đề khác cũng không làm thay đổi kết quả. Ở thí nghiệm thứ ba với 201 người tham gia, các nhà nghiên cứu dùng câu hỏi đọc hiểu của kỳ thi chuẩn hóa SAT tại Mỹ, và tình trạng cũ tái diễn. Những người dựa vào AI làm bài kém đi khi mất sự hỗ trợ này: cả tính kiên trì lẫn độ chính xác đều giảm.
Thông cáo báo chí của Đại học California tại Berkeley về nghiên cứu này viết: “Kết quả nghiên cứu khẳng định điều mà những câu chuyện thực tế và các cuộc khảo sát ngày càng ghi nhận trong những năm gần đây: quá phụ thuộc vào AI để tìm câu trả lời sẽ làm suy giảm năng lực nhận thức của chúng ta”.
“Khi AI đưa ra câu trả lời chỉ trong vài giây, chúng ta quen với tốc độ đó, và bất cứ việc gì tốn thời gian hơn cũng khiến chúng ta thấy kém hiệu quả.”
Vấn đề AI tiến triển nhanh
Trước những phát hiện này, nhà văn kiêm nhà khoa học máy tính Cal Newport đã viết bài “Điều tốt đẹp ở những việc khó” (The Good Thing About Hard Things), đăng ngày 19/10/2026. Ông chỉ ra rằng trước đây chúng ta cũng từng thấy năng lực nhận thức suy giảm do công nghệ, chẳng hạn khi điện thoại thông minh bùng nổ, nhưng chưa bao giờ thấy sự sa sút về trí óc diễn ra nhanh đến vậy.
“Điều thật sự đáng kinh ngạc là tốc độ xuất hiện của những tác động này,” ông viết. “Chúng ta đã quen với việc các xu hướng nhận thức do công nghệ gây ra diễn ra chậm, chẳng hạn tác động tiêu cực của việc điện thoại thông minh phổ biến khắp nơi, vốn phải mất nhiều năm mới hiện rõ trong dữ liệu. Còn với chatbot, tác động tiêu cực đến ngay lập tức.”
“Dùng mô hình ngôn ngữ lớn để bỏ qua lao động trí óc mang lại cảm giác dễ chịu, hấp dẫn đến mức chỉ cần tiếp xúc trong thời gian ngắn, người ta đã nhanh chóng không còn chịu nổi việc phải suy nghĩ vất vả.”
Như chính Newport thừa nhận, những tác động tiêu cực này có kéo dài hay không thì còn phải chờ xem. Một tuần sau, trong môi trường hoàn toàn không có AI can thiệp, những người từng được AI hỗ trợ liệu có đạt kết quả tốt hơn không? Có thể là có.
Dù vậy, những phát hiện này vẫn nên khiến chúng ta bất an. Có lẽ chúng ta đang chứng kiến cuộc biến đổi nhanh nhất trong lịch sử nhận thức của nhân loại, với tác động còn vượt cả những cú sốc lớn do sự ra đời của kỹ thuật in, phát thanh hay internet. Các công nghệ đó nhanh chóng mở ra những vùng thông tin mới rộng lớn, qua đó thay đổi cách thức và tốc độ suy nghĩ của chúng ta. Tuy nhiên, việc khai thác, tập hợp, phân tích, chọn lọc và sử dụng thông tin vẫn là phần việc của chính con người.
Nhưng ChatGPT, Claude và các “thần đèn” kỹ thuật số khác thì không như vậy. Điểm khác biệt của AI là nó không chỉ cung cấp thêm thông tin để chúng ta suy nghĩ, mà còn “suy nghĩ” (think) thay chúng ta về thông tin đó, hoặc ít nhất là mô phỏng quá trình suy nghĩ. AI nghiên cứu và sắp xếp các nguồn tư liệu, diễn đạt kết quả bằng lời của chính nó, đưa ra lập luận logic và trả lời câu hỏi. Nói cách khác, AI gánh hết phần việc nặng nhọc. Không lạ khi năng lực tư duy của chúng ta suy giảm nhanh đến vậy.
Cuộc sống “không ma sát” cũng có mặt trái
AI giúp việc nghiên cứu và giải quyết vấn đề hiệu quả hơn, nhưng chất lượng của nghiên cứu hay giải pháp thì đáng ngờ. Có lẽ đây cũng là một trong những lý do khiến chúng ta đón nhận công cụ AI nhanh đến vậy, dễ dàng nhường cho chúng một phần chức năng nhận thức của mình, rồi nhanh chóng trở thành “người lười động não” (mental couch potato, chỉ hiện tượng con người quá phụ thuộc vào AI để suy nghĩ, tra cứu và giải quyết vấn đề thay mình khi AI phổ biến rộng rãi, khiến tư duy phản biện, trí nhớ, khả năng tập trung và suy luận độc lập dần sa sút).
Câu hỏi quan trọng hơn không nằm ở chỗ AI có giúp cuộc sống hiệu quả hơn hay không (ít nhất ở một số mặt thì đúng là có), mà ở chỗ chúng ta có thật sự muốn như vậy không. Nói cách khác, khó khăn, thử thách và vất vả có thật sự tệ đến mức chúng ta phải đổ hàng tỷ USD cùng những bộ óc thông minh nhất chỉ để mọi thứ… dễ dàng hơn?
Ít nhất từ thời Cách mạng Công nghiệp (giai đoạn bắt đầu từ thập niên 1760, khi phương thức sản xuất của loài người chuyển từ lao động thủ công trong nông nghiệp, thủ công nghiệp sang xã hội công nghiệp hóa với máy móc và nhà máy lớn), chúng ta vẫn luôn đi theo một khuôn mẫu công nghệ mà không ai đặt câu hỏi: làm cho cuộc sống nhanh hơn, dễ dàng hơn, hiệu quả hơn. Và cách làm đó thực sự đã phát huy tác dụng.
Nhưng dễ dàng hơn có nhất thiết là tốt hơn? Vượt qua thử thách chẳng phải là điều then chốt giúp chúng ta trưởng thành ở những phương diện quan trọng nhất sao? Nếu kết cục là trải nghiệm của chúng ta về cuộc sống và thế giới trở nên nghèo nàn ở mức căn bản nhất, thì có lẽ chúng ta đã đi sai hướng.
Newport viết: “Suy nghĩ là cách chúng ta hiểu về bản thân và thế giới, cũng là cách chúng ta hình dung những chân trời mới và tạo ra những yếu tố then chốt của tương lai. Đó là cốt lõi của triết học, thần học và lòng thấu cảm của con người. Chính năng lực này phân biệt loài người với mọi loài động vật khác”.
Ông chỉ ra rằng phát minh ra công cụ hữu ích mới chỉ là một nửa thành công. Chúng ta vẫn cần học cách sử dụng công cụ sao cho chúng phục vụ nhân tính của mình, chứ không làm suy yếu nhân tính ấy. “Thung lũng Silicon giỏi tạo ra công cụ, nhưng rất kém trong việc tìm ra cách chúng ta nên sử dụng chúng. Bước thứ hai này vẫn tùy thuộc vào chính chúng ta, nhưng điều đó đòi hỏi chúng ta phải có chủ đích,” ông nói.
Tôi thật lòng tán thành lời phê phán mà Newport chưa nói ra: AI lẽ ra phải là công cụ giúp cuộc sống của chúng ta tốt đẹp hơn. Nhưng nếu nó thực sự đang giết chết tế bào não, phá hoại những hoạt động làm nên con người chúng ta, và khiến trải nghiệm của chúng ta về cuộc sống và thế giới trở nên nghèo nàn, thì rõ ràng đã có gì đó không ổn, và chúng ta thật sự cần suy nghĩ về cách sử dụng công nghệ tiên tiến này tốt hơn.
Giới thiệu tác giả:
Walker Larson sống cùng vợ và con gái tại bang Wisconsin. Ông từng dạy văn học và lịch sử tại một trường tư thục ở bang này, hiện là người viết tự do và cây bút về văn hóa. Ông có bằng thạc sĩ văn học và ngôn ngữ học Anh. Các bài viết của ông từng đăng trên The Hemingway Review, Intellectual Takeout và blog Substack “The Hazelnut” (Hạt phỉ) của ông. Ông cũng đã xuất bản hai cuốn tiểu thuyết: “Hologram: A YA Dystopian Novel” (Ảnh ba chiều: Tiểu thuyết phản địa đàng cho thanh thiếu niên, 2023) và “Song of Spheres: A Literary Thriller” (Khúc ca thiên thể: Tiểu thuyết ly kỳ văn chương, 2023).
Nguyên tác: “Quo Vadis, AI? Study Suggests AI Use Makes Us Lazier and Less Intelligent”, đăng trên The Epoch Times bản tiếng Anh.
Xem thêm
Từ khóa trí tuệ nhân tạo AI nguy cơ của trí tuệ nhân tạo ChatGPT
