Theo truyền thuyết Hy Lạp cổ, chỉ từ mong muốn lưu giữ hình bóng người yêu trước giờ chia xa, một thiếu nữ Hy Lạp cổ đại đã vô tình tạo nên nét vẽ được xem là khởi nguồn của nghệ thuật tạo hình phù điêu bằng đất sét. Câu chuyện được truyền lại qua hàng nghìn năm, trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều nghệ sĩ và tác phẩm hội họa nổi tiếng.

Giữ lại bóng hình người yêu

Theo ghi chép của nhà bác học La Mã Pliny the Elder (23–79) trong tác phẩm “Lịch sử tự nhiên”, câu chuyện này xảy ra tại thành Corinth của Hy Lạp cổ đại.

Ở đây, có một người thợ gốm tên Butades. Con gái ông đem lòng yêu một chàng trai trẻ, nhưng rồi người yêu phải lên đường đi xa.

Đêm trước cuộc chia ly, cô gái ngắm nhìn người thương, như muốn lưu giữ hình ảnh của chàng trong ký ức. Dưới ánh đèn, bóng chàng trai in lên bức tường. Thiếu nữ liền dùng một dụng cụ nhọn cẩn thận vẽ theo đường viền chiếc bóng, ghi lại dáng hình người mình yêu thương.

Bức tranh “Nguồn gốc hội họa” (The Invention of Painting) do họa sĩ Louis Ducis vẽ khoảng năm 1808 mô tả câu chuyện. (Nguồn: Nhà đấu giá Lempertz, Wikimedia Commons, Public Domain)

Người cha cô gái, vốn là một nghệ nhân làm gốm, chứng kiến tình yêu của con gái, đã dùng đất sét đắp theo đường viền do con gái phác họa, tạo nên một bức chân dung phù điêu rồi đưa vào lò nung cùng những sản phẩm gốm khác.

Từ một hành động xuất phát bởi tình yêu và nỗi nhớ, hình bóng thoáng qua trên tường đã trở thành tác phẩm có thể lưu giữ lâu dài.

Theo Pliny, bức phù điêu được bảo tồn tại Corinth cho đến khi thành phố bị quân La Mã phá hủy vào năm 146 trước Công nguyên.

Dù chỉ là truyền thuyết, câu chuyện về cha con Butades vẫn có vị trí đặc biệt trong lịch sử mỹ thuật phương Tây, như một cách lý giải giàu chất thơ về sự hình thành nghệ thuật chân dung bằng đất sét.

Từ chuyện tình cổ đại đến tác phẩm hội họa

Trải qua nhiều thế kỷ, câu chuyện tiếp tục truyền cảm hứng cho các nghệ sĩ châu Âu. Nổi bật trong số đó là họa sĩ người Anh Joseph Wright of Derby (1734–1797). Ông đã sáng tác bức tranh “The Corinthian Maid” (Thiếu nữ thành Corinth) trong giai đoạn 1782–1784 để thể hiện câu chuyện này.

Bức tranh “Thiếu nữ thành Corinth” (The Corinthian Maid) do họa sĩ Joseph Wright of Derby vẽ khoảng năm 1784. (Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia Mỹ, Wikimedia Commons, Public Domain)

Bức tranh tái hiện khoảnh khắc cô gái nghiêng người bên bức tường, chăm chú lần theo đường viền bóng khuôn mặt người yêu. Chàng trai ngủ yên, không hay biết hình ảnh của mình đang được lưu lại.

Ánh sáng từ ngọn đèn tạo nên sự tương phản giữa vùng sáng và bóng tối, khiến không gian trở nên tĩnh lặng, thân mật. Một cảnh chia tay không có nước mắt, một khoảnh khắc giản dị nhưng giàu sức gợi cảm.

Điều thú vị là tác phẩm được thực hiện theo đơn đặt hàng của Josiah Wedgwood, nhà sản xuất gốm nổi tiếng tại Anh vào thế kỷ XVIII. Với ông, truyền thuyết về người thợ gốm Butades hẳn mang ý nghĩa đặc biệt. Bức tranh không chỉ kể lại một chuyện tình mà còn tôn vinh nghề gốm và khả năng sáng tạo của con người.

Hiện nay, bức “The Corinthian Maid” thuộc bộ sưu tập Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia Mỹ tại Washington, D.C., Hoa Kỳ.

Cảm hứng nghệ thuật bắt đầu từ mong muốn lưu giữ ký ức?

Điều khiến câu chuyện thiếu nữ thành Corinth còn được nhắc đến sau hàng nghìn năm không chỉ nằm ở nguồn gốc của một hình thức nghệ thuật, mà còn ở cảm xúc rất đỗi con người.

Chiếc bóng trên tường vốn chỉ tồn tại trong chốc lát. Khi ánh đèn tắt hoặc người ấy rời đi, chiếc bóng cũng biến mất. Nhưng bằng nét vẽ và đất sét, hình ảnh mong manh ấy được lưu giữ theo một cách khác.

Ngày nay, con người có thể dễ dàng ghi lại hình ảnh người thân bằng máy ảnh hay điện thoại. Thế nhưng, đằng sau những bức ảnh, bức chân dung hay món đồ kỷ niệm vẫn là mong muốn quen thuộc: giữ lại hình ảnh và ký ức về những khoảnh khắc đẹp hay những người mình yêu thương.

Câu chuyện về Butades không phải tác phẩm tạo hình điêu khắc đầu tiên của nhân loại. Những hình thức tạo hình đã xuất hiện từ rất lâu trước thời Hy Lạp cổ đại. Tuy nhiên, truyền thuyết vẫn gợi mở một suy ngẫm đẹp đẽ về nguồn cảm hứng nghệ thuật.

Bởi đôi khi, sáng tạo không bắt đầu từ khát vọng tạo nên một kiệt tác, mà chỉ từ mong muốn giản dị: đừng để ký ức thân yêu phai nhạt theo thời gian.

Quang Minh biên tập

Xem thêm:

Mời xem video: