Iran bùng phát làn sóng biểu tình của giới thương nhân lớn nhất trong 46 năm
- Dương Thiên Tư
- •
Khi tiếng chuông chào năm mới 2026 vang lên tại Tehran, Cộng hòa Hồi giáo Iran đang phải đối mặt với một trong những cuộc khủng hoảng nội bộ nghiêm trọng nhất kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Trong tuần cuối cùng của tháng 12/2025, một làn sóng biểu tình bùng phát từ tuyệt vọng kinh tế đã nhanh chóng lan từ các trung tâm mua bán điện thoại ở trung tâm Tehran ra khắp cả nước, cuốn giới thương nhân, sinh viên, công nhân và nhiều tầng lớp xã hội khác vào một phong trào biểu tình chống chính phủ chưa từng có.
Được gọi là “làn sóng biểu tình lớn nhất kể từ sau chiến tranh Israel–Iran”, cuộc bất ổn này không chỉ là phản ứng trực tiếp trước sự sụp đổ của nền kinh tế Iran, mà còn cho thấy những biến chuyển sâu sắc có thể xảy ra trong cục diện chính trị của quốc gia này. Từ các cuộc phản đối tỷ giá hối đoái ban đầu đến những khẩu hiệu mang tính chính trị như “Đả đảo nhà độc tài”, từ việc giới thương nhân truyền thống đóng cửa hàng loạt đến các hành động liên kết trên phạm vi toàn quốc, phong trào này thể hiện những đặc điểm và tác động khác biệt so với các cuộc biểu tình trước đây.
Ngưỡng sụp đổ kinh tế: Đồng tiền mất giá thổi bùng phẫn nộ
Ngòi nổ trực tiếp của các cuộc biểu tình toàn quốc là sự sụp đổ thảm khốc của đồng rial Iran vào cuối tháng 12/2025. Theo theo dõi của Washington Post, ngày 27/12, tỷ giá đã rơi xuống mức thấp kỷ lục: 1 USD đổi 1,38 triệu rial; chỉ một ngày sau, con số này tiếp tục xấu đi, lên tới 1 USD đổi 1,44 triệu rial. Đà mất giá chóng mặt này giáng đòn hủy diệt vào ngành bán lẻ vốn phụ thuộc lớn vào hàng nhập khẩu.
Khu chợ điện thoại di động ở trung tâm Tehran trở thành điểm bùng phát đầu tiên. Nơi đây tập trung đông đảo các tiểu thương chuyên kinh doanh hàng điện tử nhập khẩu. Trước chi phí nhập hàng tăng gấp đôi chỉ sau một đêm và sức mua của người tiêu dùng sụt giảm mạnh, nhiều thương nhân rơi vào thế bế tắc. Ngày 28/12, họ đồng loạt đóng cửa hàng, kéo cửa sắt và xuống đường phản đối.
Một cư dân Tehran tên Yasser kể lại: “Chiều 29/12, tôi chứng kiến các cửa hàng đồng loạt kéo cửa, hô khẩu hiệu và diễu hành. Đám đông nhanh chóng lên đến hàng trăm người, yêu cầu các cửa hàng khác cũng đóng cửa. Ai không hưởng ứng thì bị chửi bới, còn ai tham gia thì được hoan hô”.
Đáng chú ý, lực lượng nòng cốt ban đầu chủ yếu là các thương nhân trẻ, mới khởi nghiệp, trong khi những cửa hàng lâu đời, vốn mạnh lại chọn cách quan sát. Điều này phản ánh tác động không đồng đều của khủng hoảng kinh tế: những người trẻ, khả năng chống chịu rủi ro thấp, trở thành nạn nhân trực tiếp và là mũi nhọn của làn sóng phản kháng.
Số liệu kinh tế năm 2025 của Iran gây choáng váng: đồng rial mất giá gần 50% trong cả năm, lạm phát tháng 12 lên khoảng 50%. Điều này khiến sức mua của người dân sụt giảm mạnh chỉ trong một năm; ngay cả nhu cầu thiết yếu cũng trở nên khó khăn. Với người lao động hưởng lương cố định, lạm phát 50% đồng nghĩa thu nhập thực tế giảm khoảng 1/3.
Từ tia lửa đến đám cháy lớn: Lan nhanh trên toàn quốc
Ban đầu là biểu tình của thương nhân, nhưng tốc độ lan truyền ra khắp nước khiến nhiều người bất ngờ. Video lan truyền trên mạng xã hội cho thấy từ ngày 29/12, các đoàn tuần hành lớn xuất hiện ở trung tâm Tehran, rồi nhanh chóng vượt khỏi thủ đô, lan ra các tỉnh thành khác.
Ngày 29/12, làn sóng biểu tình mở rộng tới vùng ven thủ đô và một số khu vực xa, gồm đảo Qeshm ở Vịnh Ba Tư và các thành phố Sanandaj, Hamedan ở miền tây. Đến ngày 30/12, phong trào đã tràn vào các thành phố lớn như Kermanshah, Shiraz, Isfahan. Mô hình lan tỏa từ thủ đô ra toàn quốc cho thấy phong trào có nền tảng xã hội rộng lớn và khả năng huy động mạnh mẽ.
Ban đầu chỉ là các hành động đóng cửa hàng của tiểu thương điện thoại và quần áo, nhưng tối 29/12, lực lượng quan trọng trong phong trào chính trị Iran – sinh viên đại học – chính thức tham gia, mang màu sắc chính trị và năng lực tổ chức mới.
Ngay sau đó, các hiệp hội tài xế xe tải ra tuyên bố ủng hộ, đánh dấu sự hợp lực giữa lao động phổ thông và thương nhân. Sự liên kết đa tầng lớp này có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử chính trị Iran, phá vỡ ranh giới phân công xã hội truyền thống và hình thành liên minh chống chính phủ rộng hơn.
Ngày 30/12, phạm vi ủng hộ tiếp tục mở rộng: bán lẻ, phòng khám tư, đại lý ô tô, quán cà phê, nhà hàng… đồng loạt tuyên bố “đóng cửa” để bày tỏ ủng hộ. Hình thức này vừa giảm rủi ro trực diện, vừa tạo áp lực kinh tế thực chất lên chính quyền, cho thấy chiến lược biểu tình của người dân đã trở nên bài bản và tinh tế.
Hiếm thấy trong lịch sử: Sự thức tỉnh chính trị của giới thương nhân
Washington Post khi phân tích làn sóng biểu tình đặc biệt nhấn mạnh một điểm then chốt: đây là cuộc biểu tình chính trị quy mô lớn do giới thương nhân truyền thống phát động, hiếm thấy kể từ Cách mạng Hồi giáo 1979. Ý nghĩa lịch sử của hiện tượng này không thể xem nhẹ.
Trong cấu trúc chính trị – xã hội Iran, các thương nhân truyền thống tại chợ bazaar lâu nay được coi là lực lượng bảo thủ, nền tảng quan trọng ủng hộ chính quyền thần quyền. Trong Cách mạng Hồi giáo 1979, thương nhân tại chợ lớn Tehran từng là lực lượng then chốt trong việc lật đổ triều đại Pahlavi. Sau khi cách mạng thành công, họ hình thành mối quan hệ cộng sinh với chính quyền Hồi giáo mới. Do đó, khi tầng lớp này bắt đầu xuống đường chống chính phủ hiện tại, họ phát đi một tín hiệu chính trị cực kỳ nguy hiểm: nền tảng xã hội truyền thống của chính quyền đang lung lay.
So với các cuộc biểu tình trước, phong trào lần này có sự khác biệt rõ rệt về tầng lớp tham gia. Các cuộc biểu tình kinh tế năm 2017 và 2019 chủ yếu do công nhân, nông dân – tầng lớp dưới cùng trong xã hội – phát động, tập trung vào các yêu cầu về bảo đảm sinh kế và trợ cấp chính phủ. Lần này, ngay cả giới thương nhân giàu có, đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế cũng buộc phải xuống đường, cho thấy khủng hoảng kinh tế đã vượt ra khỏi ranh giới tầng lớp, gây tác động tàn phá không phân biệt cho toàn xã hội.
Điều đáng chú ý hơn nữa là sự “chính trị hóa” nhanh chóng của các yêu cầu biểu tình. Mặc dù ban đầu xuất phát từ vấn đề tỷ giá và lạm phát, nhưng nhanh chóng chuyển thành thách thức chính trị trực tiếp. Ngày 29/12, video từ các trung tâm thương mại trong nhà ở Tehran cho thấy người dân giận dữ hô khẩu hiệu “Đả đảo nhà độc tài”, vượt ra ngoài những đòi hỏi kinh tế đơn thuần, trực tiếp nhắm vào hệ thống chính trị. Nhạy cảm hơn, một số người còn hô khẩu hiệu ca ngợi triều Pahlavi – đây là sự thách thức trực tiếp đối với tính hợp pháp của chính quyền Hồi giáo.
Ông Parsee, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quincy, nhận định: “Biểu tình đôi khi bắt đầu từ bất mãn kinh tế – đúng như hiện nay – nhưng rất nhanh có thể chuyển sang các yêu cầu khác”. Chính sự chuyển hóa từ yêu cầu kinh tế sang chính trị này là đặc điểm khiến chính quyền Iran lo ngại nhất.
Nguyên nhân sâu xa
Để hiểu lý do sâu xa dẫn tới làn sóng biểu tình này, cần nhìn vào bối cảnh Iran đối mặt với nhiều cuộc khủng hoảng tích tụ trong những năm gần đây. Sự sụp đổ kinh tế không phải là sự kiện bất ngờ, mà là hệ quả bùng nổ của các vấn đề cấu trúc kéo dài.
Al Jazeera phân tích rằng nguyên nhân của khủng hoảng kinh tế Iran có thể truy trở lại năm 2018. Khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump rút Mỹ khỏi Thỏa thuận hạt nhân Iran (JCPOA) và áp đặt các lệnh trừng phạt đơn phương nghiêm ngặt, đặc biệt phong tỏa toàn bộ xuất khẩu dầu và hệ thống tài chính Iran. Các lệnh trừng phạt này đã cắt đứt Iran khỏi hệ thống tài chính quốc tế, giảm mạnh nguồn thu ngoại tệ, đặt nền móng cho sự sụp đổ tiền tệ sau này.
Tình hình càng xấu đi vào năm 2025. Tháng 9/2025, các quốc gia châu Âu cáo buộc Iran vi phạm thỏa thuận hạt nhân 2015, bắt đầu cân nhắc khôi phục các lệnh trừng phạt ở cấp Liên Hiệp Quốc. Điều này có nghĩa Iran không chỉ đối mặt trừng phạt đơn phương từ Mỹ, mà còn có thể chịu thêm mạng lưới trừng phạt quốc tế rộng hơn, triển vọng kinh tế trở nên u ám. Trong bối cảnh “nội ngoại cùng khốn”, niềm tin của nhà đầu tư và người dân vào nền kinh tế Iran giảm sâu, hình thành vòng xoáy ác tính: “dự đoán mất giá – bán tháo nội tệ – thực tế mất giá”.
Áp lực tâm lý từ bóng ma chiến tranh
Ngoài áp lực trừng phạt, mối đe dọa chiến tranh cũng là gánh nặng nặng nề khác đối với người dân Iran. Tháng 6/2025, Iran hứng chịu không kích từ Israel, tiếp đó bùng phát xung đột quân sự kéo dài 12 ngày. Mặc dù cuộc chiến “12 ngày với Israel” này không leo thang thành chiến tranh toàn diện, nhưng đã để lại tổn thương tâm lý sâu sắc và gánh nặng thực tế cho xã hội.
Hệ quả trực tiếp của chiến tranh là chi phí quân sự tăng mạnh, càng siết chặt ngân sách vốn đã eo hẹp của chính phủ. Quan trọng hơn, mối đe dọa chiến tranh liên tục khiến mọi hoạt động kinh tế liên quan đến Iran đều gánh rủi ro cao, vốn nước ngoài rút lui, dòng vốn chảy ra ngoài tăng, làm tỷ giá rial tiếp tục giảm.
Với người dân bình thường, bóng ma chiến tranh tạo ra áp lực kép: một mặt phải chịu khổ đau từ lạm phát cao, thất nghiệp và mất giá tiền tệ; mặt khác lo sợ chiến sự bùng phát trở lại. Sự bất định sâu sắc về tương lai này là yếu tố tâm lý quan trọng thúc đẩy người dân xuống đường.
Khủng hoảng niềm tin vào năng lực cầm quyền
Đòn chí mạng nhất đến từ việc chính phủ mất uy tín. Ông Parsee trong một cuộc phỏng vấn đã nhận xét thẳng thắn: “Người dân thiếu niềm tin vào chính phủ, phần lớn thực chất đến từ chính những lời nói sai lầm của chính quyền”.
Ông nhắc đến việc Tổng thống Iran Perzeskian khoảng một tuần trước khi biểu tình bùng phát từng thừa nhận công khai rằng ông “bất lực trước các vấn đề kinh tế hiện nay”. Dường như là lời nói thật, nhưng thực tế đã phá hủy phần hy vọng cuối cùng của công chúng về khả năng giải quyết khủng hoảng của chính phủ. Khi người đứng đầu hành pháp của một quốc gia cũng thừa nhận bất lực, người dân tất nhiên sẽ đặt câu hỏi: nếu chính phủ thừa nhận không có khả năng, tại sao vẫn phải tiếp tục ủng hộ thể chế này?
Nguyên nhân sâu xa của khủng hoảng niềm tin nằm ở vấn đề cấu trúc của thể chế chính trị Iran. Trong chế độ thần quyền, quyền quyết định thực sự nằm trong tay Lãnh tụ Tối cao và hệ thống tôn giáo, trong khi quyền lực của các quan chức dân cử như tổng thống tương đối hạn chế. Khi khủng hoảng kinh tế đòi hỏi những thay đổi chính sách căn bản — ví dụ như thay đổi lớn trong đường lối ngoại giao — cấu trúc quyền lực này khiến bất kỳ cải cách thực chất nào cũng trở nên cực kỳ khó khăn.
Phản ứng thận trọng của chính quyền
Đối mặt với làn sóng biểu tình bất ngờ trên toàn quốc, phản ứng của chính phủ Iran tỏ ra rất thận trọng, khác hẳn với các phương thức trấn áp mạnh tay trước đây. Sự thay đổi này vừa phản ánh nhận thức của chính quyền về mức độ phức tạp của tình hình, vừa bộc lộ những khó khăn chiến lược trong xử lý khủng hoảng.
Thay đổi rõ nhất thể hiện ở cách truyền thông chính thức định hướng dư luận. Trong 4 ngày đầu của biểu tình, các cơ quan truyền thông nhà nước và thân chính quyền cố gắng tránh dùng những nhãn mác kích động như “du côn”, “tay sai nước ngoài” vốn thường được dùng trước đây. Truyền hình quốc gia gọi người biểu tình là “thương nhân”, ngay cả cơ quan Fars News Agency, có liên hệ chặt chẽ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, cũng sử dụng giọng điệu tương đối trung lập.
Sự kiềm chế này phản ánh tính toán phức tạp của chính quyền: một mặt, những người phát động biểu tình là giới thương nhân, không phải đối lập chính trị truyền thống, nếu quá ma quỷ hóa có thể kích động phản cảm từ tầng lớp trung lưu; mặt khác, vấn đề kinh tế thực sự nghiêm trọng, hoàn toàn phủ nhận tính hợp lý trong yêu cầu của người dân sẽ mất đi sức thuyết phục.
Sự im lặng chiến lược của Lãnh tụ Tối cao
Điều đáng chú ý hơn là tính đến ngày 1/1/2026, Lãnh tụ Tối cao Khamenei — người nắm quyền lực tối cao trong chế độ thần quyền Iran — vẫn chưa đưa ra bất kỳ bình luận công khai nào về các cuộc biểu tình. Sự im lặng này tự thân đã là một tín hiệu chính trị quan trọng, có thể được giải thích theo nhiều cách:
Quan sát diễn biến để chờ xu hướng rõ ràng trước khi ra quyết định.
Hy vọng xử lý khủng hoảng qua tổng thống và chính phủ, giữ vị trí siêu việt, để dành không gian cho điều chỉnh chính sách sau này.
Tìm kiếm sự đồng thuận trong nội bộ quyền lực, bởi cuộc khủng hoảng quy mô này đòi hỏi phối hợp từ nhiều trung tâm quyền lực.
Tuy nhiên, sự im lặng cũng tiềm ẩn rủi ro. Trong bối cảnh cảm xúc dân chúng dâng cao, sự vắng mặt của quyền lực tối cao có thể bị hiểu là yếu đuối hoặc phân hóa nội bộ, khuyến khích người biểu tình hành động quyết liệt hơn.
Ý nghĩa của một bước ngoặt lịch sử
Làn sóng biểu tình toàn quốc cuối năm 2025, dù kết cục ra sao, đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử hiện đại Iran. Nó đánh dấu sự bất mãn với hiện trạng đã vượt qua ranh giới tầng lớp, từ tầng lớp thấp mở rộng sang trung lưu và giới thương nhân tinh hoa. Quan trọng hơn, nó phơi bày cuộc khủng hoảng cấu trúc sâu sắc của hệ thống chính trị – kinh tế Iran.
Cuộc khủng hoảng này lộ rõ những thiếu sót cơ bản của mô hình kinh tế Iran. Nền kinh tế lâu nay phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu dầu mỏ, thiếu đa dạng hóa ngành công nghiệp. Trong áp lực trừng phạt quốc tế, cấu trúc kinh tế đơn cực này trở nên rất dễ tổn thương. Đồng thời, đầu tư lớn của nhà nước vào quân sự và các dự án ý thức hệ cũng ép chặt nguồn lực dành cho phát triển kinh tế và cải thiện đời sống.
Vấn đề sâu xa hơn là tính hợp pháp của thể chế chính trị đang bị thử thách. Khi tầng lớp ủng hộ truyền thống — giới thương nhân — bắt đầu nghi ngờ chính quyền, điều này cho thấy khả năng của thể chế hiện tại trong việc cung cấp ổn định kinh tế cơ bản đang bị nghi ngờ. Sự hoài niệm về thời triều Pahlavi, dù có thể mang màu sắc lý tưởng hóa, cũng phản ánh sự bất mãn sâu sắc với hiện tại và khao khát một giải pháp thay thế.
Là một lực lượng quan trọng ở Trung Đông, khủng hoảng nội bộ Iran có thể gây hiệu ứng domino đối với ổn định khu vực. Nếu chính phủ Iran để chuyển hướng áp lực nội bộ thành chính sách đối ngoại quyết liệt hơn, hoặc ngược lại, nếu áp lực trong nước buộc họ nhượng bộ lớn trong các vấn đề then chốt như hạt nhân, thì cả hai tình huống đều có khả năng tái định hình cục diện địa chính trị Trung Đông.
Xem thêm
Từ khóa Iran Trung Đông biểu tình ở Iran
