Thử tìm hiểu về một trong những Trạng nguyên cuối cùng của Trung Quốc

Lớn lên trong bối cảnh nhà Thanh đã suy yếu với nhiều tệ nạn, Trương Kiển, một vị Trạng nguyên nổi tiếng cuối thời khoa cử Trung Quốc đã rời xa con đường quan trường để theo đuổi thực nghiệp, giáo dục và kiến thiết xã hội, trở thành nhà cải cách xã hội nổi tiếng có ảnh hưởng lớn đến Trung Quốc cận đại.

Xuất thân

Ở trấn Thường Lạc, huyện Hải Môn, tỉnh Giang Tô có gia đình họ Trương nhiều đời làm nông. Đến thời nhà Thanh có Trương Bành Niên, ngoài làm nông còn tham gia nghề sản xuất và buôn bán đường quy mô nhỏ, nhờ đó gia cảnh dần khấm khá hơn.

Trương Bành Niên coi trọng việc học, quyết định cho các con được học hành đàng hoàng.

Trong số các con của ông, người con thứ tư là Trương Kiển, sinh năm 1853, từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh và có trí nhớ tốt. Ông sớm được cha cho học chữ, sau đó theo học tại trường tư trong làng và được gia đình mời thầy về dạy.

Con đường khoa cử gian nan

Con đường khoa cử của Trương Kiển không thuận lợi ngay từ đầu.

Gia đình ông thuộc diện thường được gọi là “lãnh tịch”, tức nhiều đời không có người đạt công danh trong khoa cử. Trong xã hội cuối thời Thanh, những gia đình như vậy thường bị xem nhẹ và con cháu khi tham gia khoa cử có thể gặp nhiều khó khăn trong thủ tục đăng ký cũng như sự sách nhiễu từ những người có liên quan.

Khoảng năm 1868, để có thể thuận lợi dự thi, Trương Kiển phải mượn danh nghĩa của một nhánh họ Trương tại huyện Như Cao, đổi tên thành Trương Dục Tài và đăng ký theo hộ tịch của gia đình này.

Ông nhanh chóng thi đỗ Tú tài và được tiếp tục học tập trong hệ thống giáo dục chính thức.

Tuy nhiên khi thấy Trương Kiển có triển vọng trên con đường khoa cử, gia đình mà ông mượn hộ tịch bắt đầu đòi hỏi tiền bạc. Hai bên xảy ra tranh chấp và kiện tụng kéo dài nhiều năm, khiến gia đình Trương Kiển lâm vào cảnh khó khăn.

Đến khoảng năm 1873, nhờ sự giúp đỡ của một số quan lại và sĩ phu địa phương, vụ việc được giải quyết. Trương Kiển lấy lại tên tuổi và hộ tịch thật của mình, từ đó có thể tiếp tục tham dự các kỳ thi bằng thân phận chính thức.

Sau đó ông nhiều lần tham gia các kỳ thi nhưng không phải lúc nào cũng thành công.

Năm 1885, Trương Kiển thi đỗ kỳ thi Hương ở Thuận Thiên với thứ hạng rất cao. Tuy vậy, trong nhiều năm sau đó ông vẫn chưa thể vượt qua kỳ thi Hội để tiến vào hàng ngũ tiến sĩ.

Mãi đến năm 1894, triều đình nhà Thanh tổ chức Ân khoa nhân dịp mừng thọ 60 tuổi của Từ Hi Thái hậu. Khi ấy Trương Kiển đã ngoài 40 tuổi. Nghe lời cha, ông tiếp tục lên kinh dự thi.

Kết quả, Trương Kiển đỗ đầu khoa thi, trở thành Trạng nguyên và được bổ nhiệm vào Hàn Lâm viện.

Ông là một trong những vị Trạng nguyên nổi tiếng nhất vào giai đoạn cuối của chế độ khoa cử nhà Thanh.

Mười năm sau, năm 1904, khoa thi cuối cùng của nhà Thanh được tổ chức và Lưu Xuân Lâm trở thành vị Trạng nguyên cuối cùng của lịch sử khoa cử Trung Quốc. Đến năm 1905, chế độ khoa cử tồn tại hơn một nghìn năm chính thức bị bãi bỏ.

Rời quan trường, theo đuổi thực nghiệp

Trương Kiển đỗ Trạng nguyên đúng vào thời điểm Trung Quốc rơi vào một cuộc khủng hoảng lớn.

Năm 1894 diễn ra chiến tranh Trung – Nhật. Nhà Thanh thất bại và năm 1895 phải ký Hiệp ước Mã Quan với Nhật Bản.

Thất bại này gây chấn động giới trí thức Trung Quốc. Trương Kiển nhận thấy chỉ dựa vào văn chương khoa cử và bộ máy quan trường cũ khó có thể giúp đất nước thoát khỏi tình trạng suy yếu.

Từ đó ông dần hình thành tư tưởng: “Thực nghiệp cứu quốc” và “Giáo dục cứu quốc”. Theo ông, muốn đất nước mạnh lên phải phát triển công nghiệp, kinh tế và giáo dục.

Từ giữa thập niên 1890, Trương Kiển bắt đầu chuyển trọng tâm từ quan trường sang kinh doanh và xây dựng công nghiệp.

Được sự hỗ trợ của một số quan lại và thương nhân, ông bắt đầu xây dựng xưởng dệt Đại Sinh tại Đường Gia Tráp thuộc Thông Châu, Giang Tô, nay thuộc thành phố Nam Thông.

Ban đầu việc huy động vốn vô cùng khó khăn. Trương Kiển phải vận động nhiều thương nhân cùng góp vốn, tận dụng số máy móc công nghiệp mà chính quyền có thể cung cấp, đồng thời tìm cách nhập thêm thiết bị từ nước ngoài.

Sau nhiều năm chuẩn bị, năm 1899, Đại Sinh Sa xưởng chính thức đi vào hoạt động. Nhà máy chủ yếu kéo sợi từ bông, cung cấp sợi cho các hộ và làng nghề dệt quanh khu vực Thông Châu.

Sau giai đoạn đầu khó khăn, Đại Sinh bắt đầu có lợi nhuận và nhanh chóng mở rộng quy mô. Từ một nhà máy kéo sợi, hệ thống Đại Sinh dần phát triển thêm nhiều cơ sở sản xuất, mở rộng sang dệt vải và nhiều lĩnh vực khác. Đầu thế kỷ XX, Đại Sinh trở thành một trong những doanh nghiệp công nghiệp bản địa tiêu biểu nhất của Trung Quốc.

Trương Kiển tiếp tục đầu tư sang dầu ăn, bột mì, cơ khí, luyện kim, điện lực, vận tải, khai hoang, sản xuất muối, đánh cá, thủy lợi và nhiều ngành kinh tế khác. Trong cuộc đời mình, ông tham gia sáng lập hoặc thúc đẩy xây dựng hàng chục doanh nghiệp lớn nhỏ. Quanh khu vực Đường Gia Tráp dần hình thành một khu công nghiệp tương đối hoàn chỉnh.

Trương Kiển còn xây dựng cảng Thiên Sinh, mở đường giao thông giữa các khu vực của Thông Châu, thúc đẩy vận tải đường sông và đường bộ. Nhờ đó Nam Thông trở thành một trong những khu vực phát triển công nghiệp sớm nhất của Trung Quốc cận đại.

Không chỉ làm kinh doanh

Mục tiêu của Trương Kiển không chỉ là làm giàu. Ông cho rằng lợi nhuận từ công nghiệp phải được sử dụng để phát triển giáo dục và xây dựng xã hội. Nhà máy càng phát triển thì càng tạo thêm công ăn việc làm cho người dân, đồng thời kéo theo sự phát triển của hàng loạt ngành nghề khác.

Năm 1902, Trương Kiển sáng lập Trường Sư phạm Thông Châu. Đây thường được xem là trường sư phạm trung cấp độc lập đầu tiên của Trung Quốc hiện đại. Năm 1903, trường chính thức đi vào hoạt động.

Sau thành công của trường sư phạm, Trương Kiển tiếp tục dành rất nhiều tâm sức cho giáo dục. Ông trực tiếp sáng lập, tài trợ hoặc thúc đẩy xây dựng một hệ thống giáo dục rộng lớn, từ tiểu học, trung học đến các trường chuyên ngành như sư phạm, y học, nông nghiệp, dệt may và nhiều lĩnh vực khác.

Theo nhiều thống kê, trong suốt cuộc đời Trương Kiển đã tham gia sáng lập hoặc thúc đẩy xây dựng hơn 370 cơ sở giáo dục các loại. Không ít cơ sở trong số đó về sau trở thành tiền thân của những trường đại học và học viện quan trọng tại Giang Tô.

Năm 1905, Trương Kiển thành lập Nam Thông Bác Vật Uyển. Đây được xem là bảo tàng hiện đại đầu tiên do người Trung Quốc tự xây dựng và quản lý. Ông không chỉ muốn nơi đây lưu giữ cổ vật mà còn muốn tạo ra một cơ sở phục vụ giáo dục, nghiên cứu tự nhiên và phổ biến tri thức cho dân chúng.

Đầu thập niên 1910, Trương Kiển tiếp tục thúc đẩy nghiên cứu khoa học và khí tượng tại Nam Thông. Năm 1914, ông bắt đầu xây dựng Đài khí tượng Quân Sơn. Đây thường được xem là một trong những cơ sở khí tượng hiện đại sớm nhất của Trung Quốc và là đài khí tượng tư nhân đầu tiên của nước này.

Tham gia thời cuộc

Năm 1911, Cách mạng Tân Hợi bùng nổ, chế độ nhà Thanh đứng trước nguy cơ sụp đổ. Là một nhân vật có uy tín lớn trong giới sĩ phu và doanh nhân, Trương Kiển tích cực tham gia các hoạt động chính trị nhằm thúc đẩy quá trình chuyển giao quyền lực và hạn chế xung đột. Ông cũng được ghi nhận là một trong những người tham gia soạn thảo văn kiện liên quan đến việc hoàng đế Phổ Nghi thoái vị năm 1912.

Sau khi Trung Hoa Dân Quốc thành lập, Trương Kiển một lần nữa tham gia chính trường. Ông từng đảm nhiệm các chức vụ quan trọng trong lĩnh vực nông nghiệp, công nghiệp và thương mại.

Trong thời gian này, ông tham gia xây dựng nhiều quy định pháp luật liên quan đến kinh tế như Điều lệ Công ty, Điều lệ Thương nhân, Điều lệ Khoáng nghiệp, Luật Rừng, Luật Săn bắn và các quy định về thương hội. Những văn bản này góp phần hình thành nền tảng pháp lý ban đầu cho hoạt động doanh nghiệp và kinh tế tư nhân tại Trung Quốc thời kỳ đầu Dân Quốc.

Tuy nhiên trước tình trạng chính trị ngày càng hỗn loạn và các thế lực quân phiệt nổi lên, Trương Kiển dần rút khỏi chính trường, trở về Nam Thông tập trung vào công nghiệp và kiến thiết địa phương.

Xây dựng Nam Thông

Một trong những lĩnh vực được Trương Kiển đặc biệt quan tâm là thủy lợi và bảo vệ bờ sông. Nam Thông nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng mạnh của sông Trường Giang và biển Hoàng Hải, thường xuyên đối mặt với xói lở, lũ lụt và biến động dòng chảy.

Trương Kiển đã mời nhiều chuyên gia trong và ngoài nước tới khảo sát. Trong số đó có các kỹ sư Hà Lan thuộc gia đình De Rijke, vốn nổi tiếng trong lĩnh vực thủy lợi. Từ giữa thập niên 1910, kỹ sư Hà Lan Hendrik de Ryke trực tiếp tham gia nhiều công trình khảo sát và bảo vệ bờ sông tại Nam Thông.

Các dự án đê điều, thủy lợi và chống xói lở cần số vốn rất lớn. Trương Kiển phải huy động vốn xã hội, vay tiền và sử dụng uy tín cá nhân để thúc đẩy các dự án.

Song song với công nghiệp và thủy lợi, ông tiếp tục đầu tư vào các công trình xã hội. Nam Thông dần có thêm bệnh viện, nhà trẻ, viện dưỡng lão, cơ sở cứu tế, trường học, thư viện, bảo tàng, công viên và các công trình công cộng khác.

Nhờ hệ thống công nghiệp, giáo dục và phúc lợi xã hội được xây dựng tương đối đồng bộ, Nam Thông nổi tiếng đương thời. Một số tài liệu thời đó thậm chí mô tả nơi đây là vùng đất gần như không còn tình trạng ăn xin và trộm cắp phổ biến.

Kiến trúc sư nổi tiếng Ngô Lương Dung sau này đánh giá Nam Thông dưới thời Trương Kiển là “Trung Quốc cận đại đệ nhất thành”, tức một trong những đô thị tiêu biểu nhất trong quá trình hiện đại hóa Trung Quốc thời cận đại.

Những năm cuối đời

Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, ngành dệt Trung Quốc bước vào một giai đoạn cạnh tranh và suy thoái mạnh. Từ khoảng năm 1922, hệ thống doanh nghiệp Đại Sinh bắt đầu rơi vào khủng hoảng tài chính.

Giá bông biến động, thị trường suy giảm, cạnh tranh tăng cao trong khi hệ thống doanh nghiệp đã mở rộng quá nhanh khiến gánh nặng nợ vay ngày càng lớn.

Đến năm 1925, một số doanh nghiệp chủ chốt của Đại Sinh phải chịu sự kiểm soát và tái cơ cấu của các chủ nợ.

Dù vậy, Trương Kiển vẫn cố gắng duy trì nhiều công trình giáo dục và phúc lợi xã hội mà ông đã xây dựng trong nhiều năm. Đối với ông, những trường học, bệnh viện và công trình công cộng mới là di sản quan trọng nhất.

Tưởng nhớ

Ngày 24/8/1926, Trương Kiển qua đời. Tin ông mất nhanh chóng lan khắp Nam Thông và nhiều nơi khác. Rất đông người dân, học sinh, công nhân và giới thương nhân đến viếng. Các cửa hàng đóng cửa để tang, nhiều trường học tạm nghỉ, các nhà máy tổ chức lễ tưởng niệm. Lượng người đến viếng quá đông khiến việc tổ chức tang lễ kéo dài.

Đến ngày 1/11/1926, Trương Kiển mới được an táng. Ngày đưa tang, hàng vạn người dân Nam Thông tập trung dọc đường đưa tiễn.

Từ một người xuất thân trong một gia đình nông dân, trải qua nhiều năm gian nan trên con đường khoa cử rồi trở thành Trạng nguyên, Trương Kiển đã chọn con đường khác với phần lớn sĩ đại phu đương thời.

Ông đưa tư tưởng “thực nghiệp cứu quốc” và “giáo dục cứu quốc” vào thực tế.

Trong suốt cuộc đời mình, Trương Kiển đã tham gia xây dựng hàng chục doanh nghiệp, hơn 370 cơ sở giáo dục cùng bảo tàng, cơ sở khí tượng, bệnh viện, công trình thủy lợi, giao thông và các tổ chức từ thiện.

Những gì ông xây dựng đã góp phần biến Nam Thông từ một vùng ven biển còn nghèo khó thành một trung tâm công nghiệp, giáo dục và đô thị tiêu biểu của Trung Quốc đầu thế kỷ XX.

Ngày nay, ông vẫn được xem là một trong những doanh nhân, nhà giáo dục và nhà cải cách xã hội có ảnh hưởng lớn nhất của Trung Quốc cận đại.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Shibusawa Eiichi: Người đặt nền móng cho kinh tế Nhật Bản hiện đại
• Inamori Kazuo: Huyền thoại của giới kinh doanh Nhật Bản (P1)

Mời xem video: