Chức quan Đạt lỗ hoa xích trong bang giao giữa Đại Việt và Mông Cổ

Thành Cát Tư Hãn sau khi thống nhất các bộ lạc Mông Cổ thì đưa quân chinh phục các nơi. Vì lãnh thổ chiếm được quá lớn, quân Mông Cổ cần phải tận dụng bộ máy quan lại địa phương cũ ở các vùng đất mà mình chiếm được, nhưng cũng vì thế mà nhiều việc không được như ý.

Năm 1222, Thành Cát Tư Hãn cho đặt chức quan mới gọi là “Đạt lỗ hoa xích” tại những nơi chiếm được. Chức quan này được xem là đại diện cho Đại Hãn giám sát địa phương đó. Thực tế thì Đạt lỗ hoa xích có quyền lực tối thượng tại quốc gia bị chiếm đóng.

Sau khi Thành Cát Tư Hãn mất, các Đại Hãn khác lên thay cũng đều sử dụng chức quan Đạt Lỗ hoa xích với những vai trò khác nhau tùy khu vực. Chức quan này có thể là quan thu thuế, quan trị vì vùng đất mới chiếm được, hoặc làm đại diện cho Đại Hãn ở quốc gia nào đó nhằm thu thập tin tức.

Các Đạt lỗ hoa xích dù ở các nước đã bị đánh chiếm hay chưa bị đánh chiếm đều rất lộng hành, xem mình mới là vua, không coi Triều đình hay quan lại sở tại ra gì.

Năm 1258, vó ngựa Mông Cổ từ Đại Lý dồn dập tiến đánh Đại Việt. Quân Đại Việt dưới sự chỉ huy của Tiết chế Hưng Đạo Vương đã đánh lui quân Mông Cổ. Sau thất bại này tưởng chừng quan hệ Mông Cổ và Đại Việt xấu đi, nhưng tình hình thực tế bang giao giữa nhà Tống và Đại Việt khiến Mông Cổ phải tìm cách giao hảo với Đại Việt. (Xem bài: Chuyện bang giao giữa Đại Việt, Mông Cổ và nhà Tống)

Năm 1261, Hốt Tất Liệt đặt quan hệ ngoại giao với Đại Việt, đồng thời cho đặt Đạt lỗ hoa xích tại Thăng Long nhằm đại diện cho Đại Hãn.

Năm 1261, Đạt lỗ hoa xích đầu tiên đến Thăng Long là Nậu Lạt Đinh, rất hống hách, ra yêu sách để vơ vét và làm khó cho Triều đình nhà Trần. Ông ta khi ra ngoài đường còn mắng cả quan lại nhà Trần. Sau này Hưng Đạo Vương đã mô tả trong “Hịch tướng sĩ”:

“Huống chi ta cùng các ngươi sinh ở đời nhiễu nhương, gặp phải buổi gian nan này, trông thấy những ngụy sứ đi lại rầm rập ngoài đường, uốn lưỡi cú diều mà xỉ mắng Triều đình, đem thân dê chó mà bắt nạt tổ phụ, lại cậy thế Hốt tất Liệt mà đòi ngọc lụa, ỷ thế Vân Nam vương để vét bạc vàng; của kho có hạn, lòng tham không cùng, khác nào như đem thịt mà nuôi hổ đói, giữ sao cho khỏi tai vạ về sau!”

(Bản dịch của Trần Trọng Kim).

Nhà Trần không sợ người Mông Cổ, nhất là sau khi vừa có chiến thắng vào năm 1258, nhưng không muốn có những hiềm khích không cần thiết, nên cho phép đám người của Đạt Lỗ hoa xích ở Thăng Long. Nhà Trần lại phái người theo sát không để họ hống hách ức hiếp ân chúng.

Tháng 12/1261, Đạt Lỗ hoa xích đầu tiên là Nậu Lạt Đinh trở về nước để người khác đến thay. Năm 1266, Nậu Lạt Đinh lại trở lại Thăng Long, lần này mang theo các lái buôn người Hồi Hột.

Mông Cổ sử dụng các lái buôn Hồi Hột đi khắp nơi trên thế giới, dò xét nội tình các nước rồi báo về cho Triều đình Mông Cổ. Nhà Trần biết được âm mưu nên giám sát chặt các lái buôn này. Triều đình cũng thông báo cho dân biết để tránh nói chuyện với các lái buôn, không trả lời các câu hỏi.

Đám lái buôn Hồi Hột không thu thập được tin tức gì, Nậu Lạt Đinh cũng có thông tin để báo về Đại Lý. Hốt Tất Liệt rất tức giận viết thư cho vua Trần nói rằng: “Lại ngay trong tờ tâu thường có câu ‘một nhà’. Nay nghe Nậu Lạt Đinh nói ở đấy có lệnh cấm không cho dân được nói chuyện với người Hồi Hột. Nếu quả như vậy thì cái nghĩa ‘một nhà’ có lẽ nào như thế?”.

Thế nhưng nhà Trần vẫn cho giám sát chặt các lái buôn, khi chúng lộng hành tìm cách moi tin tức thì bắt tống giam vào ngục.

Trong bang giao hai nước, nhiều lần Mông Cổ yêu cầu thả các lái buôn Hồi Hột, nhưng phía Đại Việt không chịu vì đám người này vi phạm lạm luật lệ của Triều đình.

Không chỉ thế, nhà Trần còn dùng kế ly gián, đối xứ tốt với Nậu Lạt Đinh, rồi còn xin Triều đình Mông Cổ cho Nậu Lạt Đinh ở lại làm Đạt lỗ hoa xích thêm một nhiệm kỳ nữa. Phía Mông Cổ nghi ngờ rằng nhà Trần mua chuộc được Nậu Lạt Đinh nên triệu hồi Nậu Lạt Đinh trở về, cử Hốt Lung Nha Hải sang thay làm Đạt lỗ hoa xích, Trương Đình Trân làm phó quan.

Cả Hốt Lung Nha Hải và Trương Đình Trân ban đầu đến Thăng Long đều rất hung hăng, nhưng sau đó Triều đình nhà Trần giám sát chặt như bị giam lỏng.

Không có thông tin gì về Đại Việt, năm 1270 Mông Cổ, cho Giã Thiệt Nạp đến Thăng Long thay làm Đạt lỗ hoa xích. Nguyên sử chép rằng: “Năm Chí Nguyên thứ 7 (1270), sai Giã Thiệt Nạp làm chức Đạt lỗ hoa xích tại nước An Nam, sau ông ấy chết tại nước ấy.”

Giã Thiệt Nạp không rõ chết năm nào, Mông Cổ cử người khác đến làm Đạt lỗ hoa xích, nhưng vua Trần không đồng ý mà gửi thư viết rằng: “Chức Đạt lỗ hoa xích chỉ có thể đặt ở các nước man di ngoài biên giới, còn nước tôi như phên giậu che chở cho một phương, mà lại đặt chức quan ấy để kiểm soát công việc, thì chả bị nước khác chê cười hay sao? Xin đổi quan chức ấy làm dẫn tiến sứ”.

Đại Hãn Mông Cổ dùng không muốn nhưng cũng chẳng thể làm gì, và từ đó việc đặt Đạt lỗ hoa xích ở Đại Việt cũng chấm dứt.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Gia Luật Sở Tài: Vị Tể tướng nhân từ giúp Đế chế Mông Cổ ổn định
• Nhìn lại những chính sách và thành tựu to lớn của Thành Cát Tư Hãn

Mời xem video: