Người đưa khoai lang trồng khắp Nhật Bản, nhiều lần giúp dân cứu đói

Ngày nay dù vật chất sung túc, nhưng người Nhật vẫn không quên khoai lang, loài cây đã giúp dân tộc vượt những thời điểm khó khăn nhất, và không quên Aoki Konyo – người nỗ lực hướng dẫn dân chúng trồng khoai lang khắp nơi, với mong muốn không còn một ai phải chịu đói.

Xuất thân

Aoki Konyo sinh năm 1698 tại Nihonbashi Odawaracho, Edo (nay là Tokyo), trong gia đình thương nhân buôn bán cá giàu có, chuyên thu mua cá từ những người đánh bắt và chợ đầu mối rồi bán lại.

Dù gia đình không theo truyền thống khoa bảng, nhưng Aoki Konyo từ nhỏ đã ham mê học tập. Vì gia đình giàu có nên có tiền giúp Konyo có điều kiện theo học chữ Thánh Hiền.

Đến năm 1719, Konyo 21 tuổi đến Kyoto để theo học với nhà Nho nổi tiếng Ito Togai, nhờ đó mà hấp thu được tinh hoa của Nho học. Sau khi học xong Aoki Konyo trở về Edo và trở thành kẻ sĩ có danh tiếng.

Từ nạn đói tìm hiểu khoai lang

Năm 1732, thời tiết lạnh bất thường, châu chấu và các loài côn trùng khác tàn phá những cánh đồng lúa ở vùng đồng bằng trù phú miền Tây Nhật Bản, lương thực thu hoạch được rất ít, dân chúng phải ăn cả cỏ và vỏ cây, người chết đói khắp nơi.

Tin tức nạn đói đau thương ở vùng phía tây truyền đến Edo. Dù không bị ảnh hưởng, nhưng là kẻ sĩ chân chính không thể khoanh tay nhìn dân chúng chết đói, Aoki Konyo bắt đầu tìm hiểu cây lương thực có thể thay gạo cứu dân.

Ông phát hiện ra cây khoai lang dễ trồng, có thể sống được trên những vùng đất khô cằn, nghèo dinh dưỡng mà không thể trồng lúa hay các cây lương thực nào khác. Khoai lang lại cũng rất dễ trồng, củ khoai lại nằm dưới đất nên không sợ côn trùng phá hoại. Khoai lang vốn đã được đưa từ Trung Quốc đến Ryukyu vào thế kỷ 16 (nay là tỉnh Okinawa), sau đó là tới Satsuma (này là Kyushu). Tuy nhiên lúc đó khoai lang được trồng ở Satsuma, nhưng những nơi khác không hề biết đến loại cây này.

Aoki Konyo viết một bản khảo cứu hoàn chỉnh về khoai lang trình lên Mạc Phủ.

Nhận thấy giá trị của đề xuất này, Mạc Phủ cho phép Konyo trồng thử ở các 3 địa điểm khác nhau: vườn thuốc Koishikawa ở Edo, làng Makuwari (nay là Makuhari, thành phố Chiba) ở vùng Shimosa, và khu vực Toyomi thuộc vùng Kazusa, nay thuộc tỉnh Chiba.

Cứu người dân trong đại đói Tenmei

Konyo đưa giống khoai từ Satsuma đến hướng dẫn dân chúng trồng, đồng thời viết các hướng dẫn này lên cuốn sổ tay đơn giản và dễ hiểu.

Nhưng mọi việc lại không thuận lợi, xuất hiện tin đồn khoai lang có độc tố, ăn vào có thể bị nhiễm bệnh mà chết. Khoai lang lấy từ Satsuma đến 3 nơi này để trồng, nhưng do thời tiết lạnh giá nên 1/3 bị mốc thối. Những điều này dấy lên ý kiến phản đối việc trồng khoai lang.

Dù có những khó khăn và gặp phản đối, Konyo vẫn tận tình với công việc của mình, ngày nào cũng ra thăm chăm sóc các luống khoai. Đến tháng 11/1735, Konyo mừng rỡ khi thấy những củ khoai to tròn dưới đất.

Dân chúng vui vẻ gọi Konyo là “Khoai lang tiên sinh”. Từ đó khoai lang được trồng rộng khắp, chỉ có vùng đông bắc khoai lang không phát triển được do nơi đây quá lạnh.

Năm 1769, Aoki Konyo qua đời. Năm 1783, núi Asama phun trào, tro bụi phủ kín bầu trời, hạn hán và lũ lụt liên tiếp xảy ra, mở đầu đại đói Tenmei trong lịch sử Nhật Bản. Mùa màng thất bát, giá gạo tăng vọt, vài năm sau lại xảy ra lũ lụt.

Vùng đồng bằng và đông bắc bị ảnh hưởng lớn, mất mùa trên diện rộng. Các ghi chép cho thấy vùng đồng bằng (bao gồm Edo) nhờ có khoai lang mà số người chết đói giảm thiểu. Trong khi đó vùng đông bắc không trồng được khoai lang thì dân chúng chết đói khắp nơi.

Tài liệu lịch sử địa phương thành phố Chiba ghi nhận rằng tại làng Makuwari, khoai lang được thu hoạch đáng kể, không một ai bị chết đói. Những nỗ lực xưa kia của Aoki Konyo đã có kết quả.

Tưởng nhớ

Vùng Makuhari thuộc thành phố Chiba là nơi Konyo lần đầu trồng thử nghiệm khoai lang thành công. Năm 1846, ngay gần mảnh đất thử nghiệm khoai lang này, dân chúng đã lập đền thờ Konyo và gọi ông là “Vị Thần Khoai”, và hàng năm tổ chức lễ hội “Konyo Matsuri” để tưởng nhớ ân đức.

Ngày nay ở Makuhari, hình ảnh khoai lang vẫn hiện diện khắp nơi: từ huy hiệu trường học, nhà trẻ “Imokko”, đến những tấm kính màu. Tấm bia đá đặt nơi ông thử nghiệm khoai lang được tỉnh Chiba công nhận là di tích lịch sử

Năm 1945 kết thúc chiến tranh thế giới lần thứ 2, Nhật Bản là nước bại trận, nông nghiệp bị tàn phá khiến không thể cung cấp đủ lương thực cho dân chúng.

Trong thời điểm khó khăn, khoai lang trở thành lương thực chủ lực, thêm một lần nữa giúp người Nhật vượt qua cơn đói.

Thời điểm này khoai lang vẫn mọc được khắp nơi ở vùng đồng bằng, không chỉ trên những cánh đồng, khu đất rộng lớn, mà có cả ở vườn nhà, công viên đến sân trường.

Sau khi khó khăn trôi qua, người Nhật thêm đặc biệt yêu quý khoai lang, bởi loài cây này đã gắn liền với văn hóa lịch sử Nhật Bản, nhiều lần giúp dân chúng vượt qua những trận đói lịch sử.

Từ năm 1950 nhiều vùng đất nông nghiệp đẩy mạnh trồng cả khoai lang, và đến ngày nay tình yêu của người Nhật dành cho khoai làng vẫn còn nguyên vẹn.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Tướng Douglas MacArthur: Một trong 12 người khai sáng nước Nhật
• Những lá thư người Nhật gửi tướng Douglas MacArthur
• Ido Heizaemon: Vị quan thời Edo được dân Nhật truyền đời tưởng nhớ

Mời xem video: