Chuyện vua Minh Mạng tìm cầu Trạng nguyên

Trong lịch sử khoa bảng, nhà Nguyễn dù tổ chức 43 khoa thi lớn từ năm 1822 đến 1919 nhưng không có một ai đỗ Trạng nguyên. Vì thế có người cho rằng nhà Nguyễn có lệ ngầm là “tứ bất lập” hay còn gọi là “tứ bất khả”, tức không lập Hoàng hậu, không phong Tể tướng, không phong Vương, không lấy Trạng nguyên. Tuy nhiên theo tài liệu lịch sử, thực tế cho thấy vua Minh Mạng rất khao khát muốn có được Trạng nguyên. Dù cố gắng xây dựng trường học, ban thưởng cũng như các chính sách hỗ trợ khuyến khích, nhưng vua lại không thể tìm được Trạng nguyên mong muốn.

Vua Minh Mạng tổ chức khoa thi, ban chuẩn mũ áo

Từ khi vua Gia Long lên ngôi lập ra nhà Nguyễn đã tổ chức các kỳ thi khoa bảng, nhưng bấy giờ Giang Sơn mới thống nhất, chưa có một kỳ thi Hội nào, các kỳ thi chỉ ở mức độ nhỏ để tìm người tài làm quan.

Khoa thi năm 1822 thời vua Minh Mạng, vua cho tổ chức kỳ thi lớn nhất của nhà Nguyễn tính đến thời điểm đó. Khoa thi này tổ chức thi Hội và thi Đình mà trước đó chưa có. Hiệp biện đại học sĩ Trịnh Hoài Đức được cử làm chủ khảo.

Vua Minh Mạng ban dụ rằng: “Khoa thi hội này là khoa đầu tiên, là điển lễ quan trọng, các ngươi nên rất mực công bằng, đừng phụ lời khuyên bảo của trẫm”.

Vua Minh Mạng rất háo hức đón chờ Trạng nguyên đầu tiên. Cũng năm 1822, Vua quy định chuẩn mũ áo cho những ai đỗ đạt, Riêng Trạng nguyên có mũ làm bằng sa đen, đằng trước có hoa bằng vàng, đằng sau là hoa bằng bạc, một bái sơn bằng bạc, hai cánh chuồn hai bên đều được bọc bằng bạc.

Áo của Trạng nguyên là áo bào màu xanh lục bằng đoạn hoa to 8 tơ, bổ tử nền đỏ thêu con nhạn và mây. Còn quần Trạng nguyên có màu đỏ sa hoa rắc, đai bằng tre hoa bọc đoạn vũ màu đỏ, chung quanh có 10 hình vuông, trên mặt khảm sừng có hoa, trong 10 cái miếng vuông thì 5 cái bịt bạc, 5 cái bịt đồng.

Tìm Trạng nguyên không thể giảm tiêu chuẩn

Để có nhân tài, vua Minh Mạng cho mở rộng trường, đãi ngộ Nho sinh, nhất là các Giám sinh trường Quốc Tử Giám (Xem bài: Chuyện vua Minh Mạng hậu đãi các giám sinh Quốc Tử Giám).

Về việc tìm Trạng nguyên, triều đình quy định văn lý phải đạt mười phân thì mới xứng ngôi Trạng nguyên. Thực tế sau đó, các khoa thi đều có người đỗ đầu, nhưng văn lý không đạt được mười phân nên không có ai đỗ Trạng nguyên.

Dù không có ai đạt văn lý mười phân để lên ngôi Trạng nguyên, nhưng không vì thế mà vua Minh Mạng giảm tiêu chuẩn. Năm 1829, vua Minh Mạng quy định lại kỳ thi Đình, bộ Lễ dâng tấu trình lên rằng:

“… Phàm văn lý được mười phân thì xin cho đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh (trạng nguyên); chín phân thi đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ nhị danh (bảng nhãn); tám phân thì đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ tam danh (thám hoa); bảy phân, sáu phân thì lấy đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân (hoàng giáp); năm phân trở xuống thì đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân (tiến sĩ)”.

Vua chuẩn tấu.

Việc không có ai lên ngôi Trạng nguyên cũng khiến vua Minh Mạng băn khoăn. Một lần lần Vua đến xem kết quả thi ở bộ Lễ và nói rằng: “Thi đình rất khó lấy được người đỗ Đệ nhất giáp. Nếu không lấy thì là thiếu nhân tài, mà lấy phiếm, e không làm thỏa được nguyện vọng của sĩ phu”. Ý Vua là nếu không đạt mà vẫn lấy Trạng nguyên thì giới sĩ phu cũng không phục.

Đến khoa thi cuối cùng thời vua Minh Mạng là khoa thi năm 1838, Vua đến xem xét kỳ thi Hội, gặp ngày mưa lạnh, các quan ra nghênh đón, Vua đã làm bài thơ:

Tuyết trung tống thán kim triêu hữu
Thổ tận anh ba tác trạng nguyên
Tùng bách tuế hàn phương thức hảo
Các tu miễn lễ đáp quân ân.

Dịch thơ:

Hôm nay rét lạnh đã ban than
Đem hết tinh hoa kiếm Trạng nguyên
Năm lạnh bách tùng lên tươi tốt
Cùng nhau gắng sức báo ơn trên

Bài thơ cho thấy vua Minh Mạng rất mong mỏi có được Trạng nguyên. Kết quả kỳ thi này có 11 người vượt qua được kỳ thi Hội để vào thi Đình. Kỳ thi Đình tổ chức sau 2 tháng, có hai người đỗ đầu Đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân là Nguyễn Cửu Trường và Phạm Văn Nghị, không có ai được Đệ nhất giáp.

Sau khi có kết quả Vua hỏi rằng: “Nguyễn Cửu Trường đỗ đầu thế nào? Thưa rằng văn của Cửu Trường rất có kiến thức. Vua bảo rằng: Trẫm xem văn, được thể thi đình, còn Phạm Văn Nghị thì thuộc điển cũ mà thôi”.

Thời kỳ đỉnh cao của khoa bảng nước ta với các bài Văn sách bất hủ là thời nhà Lý, Trần và thời kỳ Hồng Đức của vua Lê Thánh Tông. Những bài văn sách này đã thành khuôn vàng thước ngọc cho các sĩ tử sau này học hỏi theo. Tuy nhiên các sĩ tử sau này không ai lại có được phẩm chất như thế. Nếu không đạt mà lấy Trạng nguyên thì lòng người cũng không phục. Vì thế mà nhà Nguyễn thời vua Minh Mạng và các Vua sau này dù tổ chức khoa thi đều không tìm được Trạng nguyên.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Bài thi trạng nguyên: Chống tham nhũng, chấn hưng giáo dục
• Đạo trị quốc, phép dùng người của Trạng nguyên Nguyễn Trực

Mời xem video: