Cái nhìn toàn diện về cuộc khủng hoảng làm giàu uranium của Iran

Lý Ngôn
•
Chủ Nhật, 21/06/2026

Trong bối cảnh đàm phán hòa bình Mỹ–Iran, kế hoạch hạt nhân của Iran – nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến lần này – cùng vấn đề uranium làm giàu lại một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý toàn cầu. Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tuyên bố rõ rằng một trong những mục tiêu chính của các cuộc tấn công quân sự nhằm vào Iran là phá hủy hoàn toàn các cơ sở hạt nhân của nước này, ngăn chặn Iran chế tạo vũ khí hạt nhân.

Ngày 4/2/2026 tại Iran. (Nguồn: Shutterstock)

Ông Trump nhiều lần nhấn mạnh trên mạng xã hội “Truth Social” rằng Mỹ tuyệt đối không dung thứ một Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, khiến kho uranium làm giàu của Iran trở thành quân bài then chốt trong các cuộc đàm phán ngừng bắn.

Tham vọng hạt nhân của Iran và các cuộc tấn công quân sự

Lãnh đạo Iran khẳng định chương trình hạt nhân của họ hoàn toàn vì mục đích hòa bình. Tuy nhiên, theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), trước khi chiến tranh nổ ra, lượng uranium làm giàu của Iran chỉ còn cách vật liệu cấp vũ khí một bước rất nhỏ và về mặt kỹ thuật có thể dễ dàng vượt qua ngưỡng đó. Cơ quan của Liên Hợp Quốc cùng các nước phương Tây cho biết đến năm 2003, Iran từng có một chương trình vũ khí hạt nhân có tổ chức.

Trên thực tế, kể từ năm 2024, các quan chức Iran đã nhiều lần đưa ra lời đe dọa, ám chỉ rằng nước này có năng lực răn đe hạt nhân.

Tháng 5/2024, cố vấn cấp cao của Lãnh tụ tối cao Iran, ông Kamal Kharrazi, từng công khai tuyên bố rằng nếu đối mặt với đe dọa sống còn hoặc các cơ sở hạt nhân bị tấn công, Iran sẽ buộc phải sửa đổi học thuyết cố định về “sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình” và chuyển sang chế tạo vũ khí hạt nhân.

Ngoài ra, nhân vật chủ chốt trong chương trình hạt nhân Iran là Ali Akbar Salehi trước đó cũng từng tuyên bố rằng Iran đã vượt qua mọi rào cản công nghệ hạt nhân, rằng “chúng tôi có đầy đủ các bộ phận cần thiết để chế tạo bom hạt nhân”.

Những phát ngôn nguy hiểm này cùng với lượng uranium làm giàu tích lũy nhanh chóng đã khiến Mỹ và Israel cảm nhận mối đe dọa hạt nhân cận kề. Tổng thống Trump sau đó nhiều lần nhấn mạnh trên “Truth Social” và trong các phát biểu tại Nhà Trắng rằng theo tình báo, Iran chỉ còn “chỉ còn vài tuần, thậm chí vài ngày” là có thể sở hữu đầu đạn hạt nhân đã được vũ khí hóa hoàn chỉnh. Ông cho rằng Mỹ tuyệt đối không thể lặp lại sai lầm lịch sử, chờ đến khi thảm họa xảy ra mới phản ứng, và khẳng định việc phá hủy hoàn toàn tham vọng hạt nhân của Iran là “lối thoát duy nhất và mang tính quyết định” để bảo đảm thế giới không bị đe dọa bởi vũ khí hạt nhân.

Chính trong bối cảnh khẩn cấp như vậy, Mỹ và Israel đã lựa chọn thực hiện các đòn tấn công phủ đầu. Sau chiến dịch “Nhát búa Nửa đêm” được phát động vào mùa hè năm ngoái, trong chiến dịch quân sự chung “Cơn Thịnh nộ Sử thi” bắt đầu từ ngày 28/2 năm nay, Mỹ và Israel tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công hủy diệt nhằm vào nhiều cơ sở hạt nhân trọng yếu bên trong Iran, với mục tiêu đưa chương trình hạt nhân của Iran quay trở lại điểm xuất phát.

Theo báo cáo của Associated Press, dưới đây là phần phân tích chuyên sâu về quá trình làm giàu uranium và chương trình hạt nhân của Iran.

Làm giàu uranium là gì

Giống như các nguyên tố khác, uranium trong tự nhiên tồn tại dưới nhiều đồng vị hơi khác nhau. Một trong số đó được gọi là uranium-235 (U-235), loại phù hợp nhất để cung cấp năng lượng cho phản ứng hạt nhân. Nó không ổn định bằng uranium-238 (U-238) phổ biến hơn, nghĩa là dễ phân hạch hơn và giải phóng lượng năng lượng lớn cần thiết để phát điện hoặc chế tạo vũ khí. Tuy nhiên, trong uranium tự nhiên, tỷ lệ U-235 chỉ chiếm chưa đến 1%.

Để tách U-235 phù hợp hơn, các nhà khoa học phải sử dụng quá trình gọi là “làm giàu”, nhằm tách nó khỏi U-238 ổn định hơn.

Uranium được làm giàu như thế nào

Phương pháp phổ biến nhất là đưa uranium dạng khí vào máy ly tâm và quay với tốc độ cao, sử dụng lực ly tâm để tách U-235 nhẹ hơn khỏi U-238 nặng hơn. Quá trình này diễn ra theo từng giai đoạn, cần nhiều máy ly tâm kết nối thành chuỗi để tinh lọc uranium từng bước.

Chuyên gia an ninh hạt nhân Sébastien Philippe thuộc Đại học Wisconsin–Madison cho biết giai đoạn đầu đặc biệt tốn nhiều nhân lực và vật lực vì phải loại bỏ lượng lớn U-238. Khi nồng độ tăng lên, quá trình làm giàu về sau sẽ trở nên dễ dàng hơn.

Quá trình này có thể kéo dài vài ngày, vài tháng hoặc thậm chí vài năm, tùy thuộc vào quy mô nhà máy, công nghệ máy ly tâm và mức độ làm giàu uranium cần đạt tới.

Các mức độ làm giàu uranium và mục đích sử dụng

3% – 5% (uranium làm giàu thấp): thường dùng cho lò phản ứng hạt nhân sản xuất điện dân dụng.

Tối đa 20%: dùng cho nghiên cứu khoa học, sản xuất đồng vị y tế hoặc lò phản ứng nghiên cứu (dưới 20% vẫn thuộc giới hạn uranium làm giàu thấp).

20% trở lên (uranium làm giàu cao): bước vào ngưỡng nhạy cảm. Vật liệu vượt mức này được cộng đồng quốc tế coi là có nguy cơ vũ khí rất cao.

90% trở lên (uranium cấp vũ khí): đạt tiêu chuẩn cốt lõi để chế tạo vũ khí hạt nhân (bom nguyên tử).

Iran đang có bao nhiêu uranium làm giàu

Theo dữ liệu của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, trước chiến tranh, Iran được cho là từng sở hữu 972 pound (441 kg) uranium làm giàu ở mức 60%.

Ông Philippe cho biết uranium làm giàu ở mức 60% đã có thể dùng để tạo ra thiết bị hạt nhân thô, và việc tinh chế tiếp lên mức 90% cấp vũ khí tương đối dễ dàng hơn. Điều này có thể giúp giảm đáng kể kích thước quả bom, đủ để lắp lên tên lửa.

Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi từng cảnh báo rằng nếu Iran quyết định vũ khí hóa chương trình của mình, lượng dự trữ hiện có đủ để chế tạo tới 10 quả bom hạt nhân. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh điều này không có nghĩa Iran hiện đã hoàn tất việc chế tạo vũ khí hạt nhân.

Uranium sau khi được làm giàu sẽ xảy ra điều gì

Một khi quá trình làm giàu hoàn tất, uranium ở trạng thái khí sẽ được đưa vào khâu xử lý cuối cùng và chuyển trở lại thành dạng rắn, sau đó được ép thành các viên nhiên liệu (pellets), rồi xếp chồng vào các thanh nhiên liệu kim loại được niêm kín và đưa vào lò phản ứng hạt nhân.

Nếu được dùng cho mục đích quân sự, nó sẽ được chuyển sang trạng thái kim loại để chế tạo lõi của vũ khí hạt nhân. Quá trình vũ khí hóa này cực kỳ phức tạp, liên quan đến nhiều thách thức kỹ thuật, trong đó khó nhất là thu nhỏ đầu đạn hạt nhân sao cho đủ nhỏ và nhẹ để tên lửa có thể mang theo, đồng thời chịu được nhiệt độ cực cao khi quay trở lại khí quyển.

Uranium được quản lý như thế nào

Hơn 190 quốc gia, bao gồm cả Mỹ và Iran, đã ký Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT). Theo thỏa thuận này, các quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân cam kết chỉ sử dụng vật liệu hạt nhân cho mục đích hòa bình, đồng thời chấp nhận việc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) tiến hành thanh tra định kỳ tại hiện trường để xác minh việc tuân thủ.

Vào đầu những năm 2000, Iran bị xác định là vi phạm hiệp ước do có một chương trình vũ khí hạt nhân bí mật. Đến tháng 6/2025, do Iran không đưa ra được lời giải thích “có tính kỹ thuật đáng tin cậy” về nguồn gốc các hạt uranium được phát hiện tại nhiều địa điểm không khai báo, nước này tiếp tục bị xác định là vi phạm.

Quy định trong bản ghi nhớ Mỹ–Iran và tình trạng hiện tại

Theo “Bản ghi nhớ” được hai bên Mỹ và Iran ký chính thức và có hiệu lực ngày 17/6, hai bên đã đưa ra các quy định mới nghiêm ngặt đối với uranium làm giàu của Iran:

Hạn chế mức làm giàu: Iran phải ngay lập tức dừng toàn bộ hoạt động làm giàu uranium vượt quá 20%.

Xử lý uranium làm giàu cao: Lượng uranium làm giàu 60% hiện có của Iran phải được chuyển đến quốc gia thứ ba để lưu trữ trong thời hạn quy định, hoặc phải được pha loãng xuống dưới 5% dưới sự giám sát của IAEA.

Khôi phục thanh tra toàn diện: Như một điều kiện để Mỹ giảm bớt trừng phạt, Iran phải cho phép thanh tra viên của IAEA quay trở lại tất cả các cơ sở hạt nhân mà không điều kiện, bao gồm cả việc lắp đặt hệ thống camera giám sát từ xa hoạt động 24/7.

Việc điều khoản thanh tra này có được thực thi đầy đủ trong vòng 60 ngày tới hay không sẽ trở thành phép thử lớn nhất đối với việc triển khai bản ghi nhớ.