Đức hạnh của người đàn ông La Mã qua thiên anh hùng ca Aeneid

Trong kho tàng văn học cổ điển phương Tây, Aeneid của Virgil giữ một vị trí đặc biệt. Nếu Iliad và Odyssey của Homer là những thiên sử thi lớn của người Hy Lạp, thì Aeneid thường được xem là thiên anh hùng ca của người La Mã. Qua thiên anh hùng ca này, Virgil đã khắc họa một mẫu hình nam tính La Mã xoay quanh ba phẩm chất: pietas, gravitas và virtus. Đó không chỉ là những chuẩn mực đạo đức của một thời đại, mà còn để lại dấu ấn sâu xa trong văn hóa phương Tây.

Augustus Caesar, vị hoàng đế đầu tiên của Rome, đã giao cho Virgil viết một thiên anh hùng ca về Aeneas. Theo truyền thuyết, Aeneas là tổ tiên của Romulus – người sáng lập thành Rome. Vì vậy, câu chuyện về Aeneas chính là cội nguồn huyền thoại của Rome.

Thiên anh hùng ca kinh điển của Virgil nổi tiếng với câu mở đầu: “Tôi hát về vũ khí và người anh hùng”. Người anh hùng đó là Aeneas. Trong hình tượng ấy, Virgil đã gửi gắm toàn bộ những chuẩn mực đạo đức mà người La Mã cổ đại xem trọng – những đức hạnh được hình thành trong suốt nhiều thế kỷ từ thời các vị vua, qua nền cộng hòa, rồi đến buổi đầu đế chế. Đây chính là “mos maiorum”, nghĩa là “phong tục của tổ tiên”, những thước đo đạo đức mà người La Mã, từ thượng nghị sĩ đến binh lính, được dạy từ thuở nhỏ.

Trở thành niềm hy vọng trong nghịch cảnh

Aeneid của Virgil bắt đầu bằng một mất mát lớn: sự sụp đổ của thành Troy. Trong huyền thoại Hy Lạp, Troy là thành bang hùng mạnh ở Tiểu Á, nơi diễn ra cuộc chiến nổi tiếng kéo dài mười năm giữa người Hy Lạp và người Troy. Cuộc chiến ấy khép lại bằng mưu kế con ngựa gỗ: người Hy Lạp giả vờ rút lui, để lại một con ngựa khổng lồ như lễ vật, nhưng bên trong là những chiến binh ẩn nấp.

Từ trong bụng con ngựa gỗ, người Hy Lạp tràn ra, mở toang cổng thành cho đồng minh đang chờ sẵn bên ngoài, rồi kéo người Troy từ giấc ngủ vào một cơn ác mộng của giết chóc, cưỡng hiếp và cướp phá. Cuộc chiến kéo dài mười năm khép lại trong máu, lửa và nỗi kinh hoàng.

Giữa cảnh thành Troy sụp đổ, hoàng tử Aeneas được hồn ma của hoàng tử Hector tử trận đánh thức. Hector bảo chàng hãy mang theo mọi người thoát khỏi cuộc tàn sát. Aeneas vùng dậy, chiến đấu trong tuyệt vọng, chứng kiến cái chết của vua Priam, rồi hiểu rằng Troy đã mất.

Chàng rời thành, trên lưng là người cha già. Bên chàng là đứa con trai nhỏ. Phía sau, người vợ Creusa được dặn phải đi theo dấu chân chồng. Nhưng khi đã đưa cha và con đến nơi an toàn, Aeneas nhận ra vợ không còn ở đó. Chàng quay lại Troy tìm nàng, để rồi chỉ gặp được hồn ma của vợ. Creusa an ủi chàng và bảo chàng hãy rời khỏi Troy đang cháy. Số phận đã dành cho chàng một sứ mệnh khác: đưa những người sống sót đến đất Ý và dựng nên một quê hương mới.

Pietas: Bổn phận với thần linh, gia đình và đất nước

Virgil gọi nhân vật của mình hơn 20 lần là “Pius Aeneas”. Trong tiếng hiện đại, “piety” thường được hiểu là lòng hiếu thảo. Nhưng với người La Mã, pietas bao hàm bổn phận đối với thần linh, gia đình và quốc gia.

Cảnh Aeneas rời khỏi Troy là một hình ảnh gần như trọn vẹn của pietas.

Chàng cõng cha già trên lưng, đó chính là lòng tôn kính với bậc sinh thành và với quá khứ.

Người cha mang theo các tượng thần bảo hộ gia đình, Lares và Penates, được xem là thiết yếu cho việc lập nên một thành phố mới. Đó cũng là pietas – không rời bỏ những gì thiêng liêng đã gắn kết gia đình và cộng đồng.

Aeneas còn mang theo con trai, thể hiện trách nhiệm với gia đình, nói rộng hơn là trách nhiệm với tương lai.

Việc chàng lo lắng cho Creusa và quay lại tìm nàng giữa Troy đang cháy cho thấy tình yêu gia đình, một biểu hiện khác của lòng tận tụy và ý thức bổn phận.

Với người đàn ông La Mã, “pietas” là một đức hạnh trung tâm. Nó nhắc anh ta rằng đời sống không chỉ thuộc về bản thân, mà còn gắn với thần linh, tổ tiên, gia đình và quê hương.

Gravitas: Sự điềm tĩnh của người gánh trách nhiệm

Nếu “pietas” là lòng tận hiến, thì “gravitas” là sức nặng của trách nhiệm. Từ này gợi đến sự nghiêm trang, chín chắn, tự chủ và khả năng giữ bình tĩnh trong mọi hoàn cảnh. Aeneas nhiều lần thể hiện phẩm chất này.

Khi Aeneas dẫn những người Troy sống sót rời khỏi quê hương đã mất, chàng phải kìm nén nỗi đau để trấn an những người đi theo.

Chàng đã từng yêu Dido, nữ hoàng Carthage. Tuy nhiên để tiếp tục hành trình và hoàn thành định mệnh lập nên La Mã, chàng lại đặt cảm xúc cá nhân sang một bên để phụng sự điều mà chàng tin là lớn hơn bản thân. Dĩ nhiên, Dido không nhìn sự việc theo cách ấy. Với nàng, Aeneas là kẻ đã đánh cắp tình yêu của nàng, là kẻ nói dối. Nhưng Aeneas vẫn ra đi. Trong cái nhìn của Virgil, đó là khoảnh khắc một con người phải lựa chọn giữa tình yêu cá nhân và sứ mệnh.

Lịch sử Rome cũng lưu giữ một hình ảnh tiêu biểu về “gravitas”. Năm 387 TCN, bộ tộc Gaul Senones xâm lược Ý và chiếm thành Rome, chỉ còn đồi Capitoline nằm trong tay người La Mã. Các thượng nghị sĩ già và quan chức nhà nước, khoác áo toga, ngồi trên ghế chờ quân xâm lược. Khi người Gaul tiến đến, họ sững sờ trước những người đàn ông ngồi bất động như tượng.

Sự im lặng ấy chỉ bị phá vỡ khi một chiến binh Gaul chạm vào râu một thượng nghị sĩ và bị ông dùng gậy đánh vào đầu để quở trách. Người Gaul lập tức giết ông và những người còn lại. Nhưng hình ảnh các thượng nghị sĩ ngồi yên, không tháo chạy, không van xin, đã trở thành một biểu tượng lâu dài của “gravitas” trong lòng người La Mã.

Virtus: Đức hạnh và lòng can đảm

Cả “virtue” – đức hạnh – và “virile” – nam tính – đều bắt nguồn từ “virtus”. Với người La Mã, “virtus” là lý niệm về nam tính: can đảm trong chiến trận và trong tranh luận, mạnh mẽ về phẩm cách trong đời công lẫn đời tư, rộng lượng với người khác, và ngay thẳng về đạo đức.

Một lần nữa, Aeneas trở thành nguyên mẫu cho độc giả của Virgil. Chàng nhắc họ về ý nghĩa sâu xa của nam tính. Dù ở trên thuyền giữa những trận gió bão Aeolia, hay tìm phương hướng cho dân tộc trong bóng tối âm u của địa ngục, Aeneas đều đối mặt với thử thách bằng lòng can đảm và quyết tâm.

Cụ già Nautes từng nói với Aeneas: “Hỡi con trai của Thần linh, hãy đi theo bất cứ nơi nào số phận đưa đẩy. Dù điều gì xảy đến, mọi vận mệnh đều có thể được đối diện bằng sự bền gan.” Người đàn ông La Mã không phủ nhận định mệnh, cũng không phải than khóc trước định mệnh, mà kiên trì tiếp bước.

Khoảng 2 thế kỷ sau đó, hoàng đế Marcus Aurelius kiệt xuất của La Mã đã nói một câu ngắn gọn: “Đừng phí thêm thời gian tranh luận xem một người tốt phải như thế nào. Hãy làm người như thế.” Một người La Mã với tinh thần “mos maiorum” hẳn sẽ hiểu ngay ý tứ ấy. Đức hạnh không phải là điều để tranh luận, mà là để minh chứng trong đời sống hàng ngày.

Tinh thần La Mã thời hiện đại

Khoảng 1.800 năm sau, nhiều Nhà lập quốc Hoa Kỳ vẫn rất tôn trọng tinh thần La Mã. John Adams, James Madison và Thomas Jefferson đều đọc các tác phẩm cổ điển và đặc biệt xem Cicero – nhà tư tưởng cộng hòa La Mã – như một ngôi sao dẫn đường trong việc lập quốc. George Washington yêu thích vở kịch Cato – tác phẩm ca ngợi Cato, nhà ái quốc La Mã cổ đại, cùng những phẩm chất nam tính truyền thống.

Tại Đài tưởng niệm và Bảo tàng 11/9 ở New York, người ta khắc một câu được dịch từ thiên anh hùng ca Aeneid: “Không ngày nào có thể xóa các bạn khỏi ký ức của thời gian.” Nhân vật chính Maximus trong bộ phim Gladiator cũng nói lên một tinh thần tương tự, điều mà Virgil hẳn sẽ hiểu rất rõ: “Những gì ta làm trong đời sẽ vọng mãi vào cõi vĩnh hằng.”

Hai thiên niên kỷ đã trôi qua kể từ thời Virgil, nhưng đức hạnh La Mã mà ông gửi vào thiên anh hùng ca Aeneid vẫn còn gợi nhắc con người hôm nay về một câu hỏi không cũ: Sống thế nào cho xứng đáng khi đứng trước mất mát, bổn phận và số phận?

Theo “The Ancient Roman Code of Manliness and Virtue“
Đăng trên Epoch Times
Tác giả: Jeff Minick
Quang Minh biên tập

Xem thêm:

• Hoa Kỳ lập quốc: Đôi nét về nhà hiền triết Cicero và Luật tự nhiên
• Hoa Kỳ lập quốc: Chính trị cần đức hạnh và sự cao quý

Mời xem video: