Trung Quốc làm khó việc xuất cảnh, có người chỉ biết khi tới cửa lên máy bay

Quy định mới của Trung Quốc cho quan chức quyền rộng để ngăn công dân xuất cảnh. Giới phân tích cho rằng người có tiền tiết kiệm, nợ nần hay người thân ở nước ngoài bị kiểm tra gắt nhất.

Hôm 17/9, luật sư nhân quyền Lư Đình Các (Lu Tingge) ở tỉnh Hà Bắc đưa thẻ lên máy bay cho nhân viên biên phòng tại sân bay Côn Minh, chuẩn bị lên chuyến bay sang Thái Lan.

Vài phút sau, ông đã ngồi trong một phòng riêng, hai nhân viên dùng camera gắn trên người ghi hình ông.

Nhân viên báo ông không được rời Trung Quốc.

Khi ông hỏi lý do, một nhân viên mang tới một tờ giấy. Đó là lệnh cấm xuất cảnh do công an Hà Bắc ban hành tháng 12/2019, quy cho ông tội “gây sự và kích động rắc rối”. Chính quyền thường dùng tội danh chung chung này để nhắm vào những người chỉ trích Bắc Kinh và giới luật sư bảo vệ quyền. Ông Lư thuộc nhóm này từ khi nhận các vụ án nhạy cảm.

Ông gặng hỏi thêm thì một nhân viên chỉ nói đó là “việc của hệ thống nội bộ”.

Đây là lần thứ ba ông Lư vướng lệnh cấm này khi tìm cách xuất cảnh.

Lần gần nhất xảy ra hai ngày sau khi quy định mới của Quốc vụ viện Trung Quốc về xuất nhập cảnh chính thức có hiệu lực hôm 15/9.

Lệnh cấm xuất cảnh tùy tiện đã có từ lâu, nhưng giới phân tích dự đoán theo quy định mới, những vụ như của ông Lư sẽ xảy ra thường xuyên hơn và tùy tiện hơn.

Quy định yêu cầu người xuất cảnh nêu lý do “đúng sự thật và hợp pháp” và cho phép nhân viên chặn bất kỳ ai bị cho là khai sai. Quan chức ngành thương mại cũng được chặn người vi phạm quy định kiểm soát xuất khẩu nếu vi phạm đó “có thể” gây nguy hại cho an ninh công nghiệp hay công nghệ.

Giới phân tích cho rằng cách viết mơ hồ này trao cho nhân viên xuất nhập cảnh quyền rộng để chặn hành khách ngay ở cửa lên máy bay mà không cần giải thích, nhân danh an ninh quốc gia.

Trong những tuần trước và sau khi quy định có hiệu lực, các tài khoản mạng xã hội Trung Quốc lan truyền nhiều câu chuyện về hành khách bị thẩm vấn hàng giờ, bị buộc mở khóa điện thoại hay bị chặn lại ở cửa lên máy bay, thường không được nói lý do. Nhiều câu chuyện trong số đó chưa thể kiểm chứng độc lập, nhưng một số trùng khớp với những gì người dân ở Trung Quốc kể với The Epoch Times.

Hôm 10/9, giới chức Trung Quốc gọi ý kiến cho rằng công dân sẽ khó xuất cảnh hơn là “hiểu sai”. Họ khẳng định quy định chỉ nhắm vào người ra nước ngoài bằng lý do giả để tham gia các đường dây cờ bạc hay lừa đảo viễn thông, và người mang công nghệ bị hạn chế ra khỏi nước. Khách du lịch, doanh nhân, du học sinh và người đi thăm thân sẽ không bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, giới phân tích và những người từng bị cấm rời Trung Quốc nói với The Epoch Times rằng nhiều năm nay chính quyền vẫn chặn người xuất cảnh với lý do mơ hồ, hoặc không nêu lý do. Theo họ, cái mới của quy định là quyền này nay được ghi thành luật, nên dễ dùng và dễ biện minh hơn. Họ dự đoán số người bị chặn ở cửa lên máy bay sẽ tăng.

Còn việc quy định ra đời vào lúc này là vì tiền, những người này nhận định. Trong bối cảnh kinh tế khó khăn, tiêu dùng yếu, các chính quyền địa phương hụt thu từ đất đã quay sang phạt tiền, truy thu thuế và tịch thu tài sản.

Giới phân tích cho rằng quy định nhắm đúng vào những người mà Trung Quốc không thể để mất: doanh nhân có tiền gửi ngân hàng; các gia đình có nhà, khoản đầu tư hay con cái ở nước ngoài; và người có kỹ năng mà doanh nghiệp nước ngoài săn đón.

Hợp thức hóa các biện pháp kiểm soát sẵn có

Ông Tạ Điền (Frank Xie), giáo sư kinh doanh tại Đại học South Carolina–Aiken, nhận xét việc chọn mốc 15/9 chủ yếu là để những cách thực thi tùy tiện có “một cơ sở pháp lý chính thức từ nay về sau”.

Một công chức, chỉ xưng họ Ge vì sợ bị trả thù, kể với Epoch Times bản tiếng Hoa rằng các cửa khẩu và sân bay lớn bắt đầu áp dụng quy định từ ngày 1/8. Người này cho biết diện bị kiểm tra đã mở rộng từ công chức nhà nước được tiếp cận tài liệu mật sang cả nhân viên chủ chốt tại doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nước ngoài trong các ngành tài chính, công nghệ, bán dẫn và trí tuệ nhân tạo.

Hôm 15/9, một nhân viên sân bay quốc tế Phố Đông Thượng Hải, đề nghị không nêu tên vì sợ bị trả thù, xác nhận với tờ báo rằng các đợt sàng lọc nội bộ đã diễn ra từ lâu trước ngày quy định chính thức áp dụng.

Ngay cả trước quy định mới, Luật Xuất nhập cảnh năm 2013 của Trung Quốc đã cho chính quyền nhiều quyền ngăn người dân xuất cảnh. Diện bị ngăn gồm nghi phạm hình sự, người có vụ án dân sự chưa giải quyết xong và bất kỳ ai mà việc rời đi “có thể” gây nguy hại cho an ninh quốc gia. Quy định mới xây trên nền đó, mở rộng các cớ pháp lý và trao thêm quyền cho nhân viên tại cửa khẩu.

Lệnh cấm xuất cảnh của ông Lư dựa trên luật cũ này. Ông kể với The Epoch Times rằng ngày 31/12/2019, công an thẩm vấn ông gần 24 giờ rồi ra lệnh cấm theo điều khoản về nghi phạm hình sự.

Trước đó cùng năm, ông khởi xướng một bản kiến nghị đòi sửa đổi Hiến pháp rồi mất tích 10 ngày, Đài Á Châu Tự do (RFA) đưa tin lúc đó.

Ông Tôn Nguyện Bình (Sun Yuanping), 55 tuổi, nhà hoạt động ở Thạch Gia Trang, từng bị chặn ở cửa khẩu 4 lần trước khi rời được Trung Quốc hồi tháng 7. Ông cho biết trước đây lệnh cấm xuất cảnh phải được Bộ Công an, công an tỉnh và công an thành phố phê duyệt.

“Nhưng giờ thì nhìn xem. Quy định mới ngày 15/9 nói rằng nếu nhân viên cửa khẩu thẩm vấn anh thấy anh có vấn đề, họ có thể đưa anh vào diện kiểm soát biên giới”, ông nói. “Như vậy là cực kỳ tùy tiện”.

Dù quy định không ghi đúng câu chữ như vậy, văn bản vẫn cho phép rõ ràng nhân viên chặn bất kỳ hành khách nào bị cho là khai sai, ông Tôn lưu ý.

Ông Thái Thận Khôn (Cai Shenkun), nhà bình luận kỳ cựu về kinh tế và chính trị Trung Quốc sống tại Mỹ, là người có nguồn tin bên trong Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ). Ông cho rằng quyền này đã lan sâu xuống bộ máy, đến mức ngay cả cấp chính quyền thành phố thấp nhất giờ cũng có thể hạn chế việc đi lại.

Một số cách sàng lọc đang được áp dụng khắp cả nước đã được thử nghiệm ở Tân Cương từ nhiều năm trước. Một cuốn sổ tay năm 2017 của Cục Công an Châu Y Lê, phía bắc Tân Cương, yêu cầu xem xét tài khoản ngân hàng của gia đình người xin hộ chiếu trước khi cấp, và buộc người đi nước ngoài về phải nộp hộ chiếu cho công an địa phương trong vòng 7 ngày. Sổ tay còn ra lệnh cho thân nhân của người sống ở nước ngoài cắt liên lạc và ngừng gửi tiền.

Cuốn sổ tay nằm trong bộ “Hồ sơ Cảnh sát Tân Cương” do Quỹ Tưởng niệm Nạn nhân Chủ nghĩa Cộng sản công bố. Ông Adrian Zenz, nghiên cứu viên cao cấp về Trung Quốc của quỹ, cho rằng Tân Cương “rõ ràng là nơi thử nghiệm đàn áp, nhưng theo cả hai chiều”: nhiều cách làm được đưa từ các tỉnh khác vào rồi hoàn thiện ở đây.

“Đã có sự học hỏi lẫn nhau”, ông nói.

Giữ chặt vốn và của cải

Ở Tân Cương, mục tiêu là người dân tộc thiểu số có quan hệ với nước ngoài. Giờ đây, theo ông Tạ Điền, mục tiêu là tiền.

“Nguồn thu thuế mà ĐCSTQ có được qua kênh thông thường đang co lại nhanh chóng”, ông nói. Ông cho rằng điều này khiến chính quyền phải dựa vào “nguồn thu ngoài thuế, tức là các khoản phạt tùy tiện”.

Chính quyền địa phương ở Trung Quốc nắm đất đô thị và lâu nay trang trải chi tiêu bằng tiền bán quyền phát triển đất. Số liệu chính thức cho thấy nguồn thu này năm 2025 đạt 4,15 nghìn tỷ nhân dân tệ (khoảng 620,2 tỷ USD), chưa bằng một nửa năm 2021 và giảm hơn 4 nghìn tỷ nhân dân tệ (khoảng 600 tỷ USD) so với mức đỉnh.

Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), tổ chức do 63 ngân hàng trung ương sở hữu, ghi nhận giá nhà sau khi trừ lạm phát đã xuống dưới mức năm 2005. Nhà ở là nơi giữ phần lớn tài sản của các gia đình Trung Quốc.

Để bù thâm hụt, chính quyền ráo riết phạt tiền, truy thu thuế và tịch thu tài sản. Số liệu của Bộ Tài chính cho thấy năm 2024, tổng thu thuế giảm 3,4%, còn thu ngoài thuế, nhóm nặng về tiền phạt và tịch thu, tăng vọt 25,4%.

Tại 279 thành phố được Đại học Nhân dân Trung Quốc nghiên cứu, tiền phạt và tịch thu chiếm trung bình 14,7% thu ngoài thuế của địa phương giai đoạn 2015–2023, và tỷ lệ này vẫn tiếp tục tăng.

Đà tận thu mạnh đến mức tháng 12/2024, Thủ tướng Lý Cường đã công khai cảnh báo quan chức về mức “tăng bất thường” của nguồn thu từ tiền phạt và tịch thu. Ông còn phê phán lối “đánh bắt xa bờ”, tức việc công an địa phương sang nơi khác bắt doanh nhân ngoại tỉnh và phong tỏa tài sản của họ.

Tháng 5 năm nay, Bộ Tư pháp Trung Quốc cho biết một chiến dịch toàn quốc đã phát hiện hơn 5.500 vụ phạt tiền tùy tiện.

“Điều này thực chất phản ánh sự chuyển đổi mô hình tài khóa, từ dựa vào tăng trưởng kinh tế mới sang thu hoạch của cải sẵn có”, ông Hoàng Đại Vệ (Davy J. Wong), nhà kinh tế chính trị độc lập sống tại Mỹ, nhận định.

“Trước đây, hệ thống chủ yếu nâng chi phí đưa tài sản ra ngoài. Giờ nó nâng chi phí đưa cả người lẫn vốn ra ngoài”.

Ông cho rằng giữ tiền không phải mục đích duy nhất của quy định. Khi dòng vốn tháo chạy, cơ sở thuế co hẹp và áp lực tài khóa cùng lúc gia tăng, mục tiêu là siết chặt sự kiểm soát của nhà nước đối với con người, tiền bạc và các mối quan hệ ở nước ngoài.

Cuối tháng 8, vài tuần trước khi quy định chính thức có hiệu lực, công an biên phòng tại sân bay Phố Đông rào một phần sảnh chờ lên máy bay và tách riêng một số hành khách Trung Quốc, nhất là đàn ông trên 40 tuổi. Những người này phải điền một biểu mẫu rồi mới được lên máy bay. Một công chức ở Hàng Châu cung cấp thông tin này và đề nghị không nêu tên vì sợ bị trả thù.

Một người bị tách riêng là học viên sau đại học đang bay về Tokyo. Nguồn tin này kể với The Epoch Times rằng anh bị hỏi về việc làm và thu nhập của mình, nghề nghiệp và thông tin liên lạc của người thân, tài sản gia đình, và gia đình có mang khoản nợ lớn nào không.

Hệ thống giờ vận hành theo cách chỉ cần công an thấy một câu trả lời trên biểu mẫu không đúng sự thật là đã có thể thành cớ để chặn hành khách đó xuất cảnh về sau, người này nói thêm.

Giám sát sâu hơn, giăng bẫy nợ

Nhà nước tận thu của cải không chỉ qua tiền phạt ở cấp thành phố mà còn bằng cách phong tỏa thẳng tài sản và thu thuế hồi tố.

Ông Thái Thận Khôn cho biết một người quen của ông bán cổ phiếu, thu về hơn 900 triệu nhân dân tệ (khoảng 126 triệu USD) trong nửa đầu năm nay. Sau đó chính quyền địa phương tiếp quản tài khoản và nói người này phải được phép chính thức mới được động tới dù chỉ một xu.

Bất kỳ ai đứng tên khoản tiền gửi từ 10 triệu nhân dân tệ (khoảng 1,4 triệu USD) trở lên đều “có thể bị đưa vào diện kiểm soát biên giới bất cứ lúc nào, ở bất cứ đâu, và bị cấm xuất cảnh,” ông Thái nhận định.

“Trên giấy tờ, anh có thể có tiền gửi ở Trung Quốc, nhưng tôi e rằng số tiền ấy không còn thuộc về anh nữa”, ông nói.

Nhà nước cũng để mắt đến tiền ở nước ngoài. Từ năm 2025, cơ quan thuế yêu cầu người dân kê khai thu nhập đầu tư ở nước ngoài tính ngược về năm 2022 và nộp thuế 20% đối với lãi vốn và cổ tức.

Mùa hè này, Bắc Kinh mở rộng loại thuế đó sang thu nhập từ quỹ tín thác ở nước ngoài. Financial Times đưa tin một số ngân hàng đã phong tỏa tài khoản của khách hàng giàu có cho tới khi họ nộp đủ thuế trên tài sản ở nước ngoài, có trường hợp rà hồ sơ ngược về năm 2000.

Công an địa phương cũng thu thập chi tiết về cuộc sống ở nước ngoài của người dân.

Tháng 8, Epoch Times bản tiếng Hoa đưa tin những người làm việc ở nước ngoài khi về nước bị công an địa phương yêu cầu nộp 7 loại giấy tờ, thông tin. Trong đó có giấy chứng minh việc làm ở nước ngoài, ảnh cổng chính nơi làm việc và địa chỉ chính xác ở nước ngoài.

“[ĐCSTQ] không có lý do chính đáng nào để biết những người này sống ở đâu sau khi họ rời đi”, ông Tạ Điền nói.

Nợ nần cũng giữ chân người dân. Một thỏa thuận năm 2016 giữa hàng chục cơ quan nhà nước quy định người bị tòa án đưa vào danh sách đen vì không trả nợ theo phán quyết của tòa có thể bị cấm đi máy bay, ở khách sạn cao cấp, cho con học trường tư và xuất cảnh.

Tổ chức nhân quyền Safeguard Defenders, chuyên theo dõi việc này, dẫn dữ liệu của Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc cho biết 34 nghìn người bị cấm xuất cảnh vì nợ trong giai đoạn 2016–2018. Số lần lệnh cấm xuất cảnh được nhắc đến trong các bản án cũng tăng khoảng gấp đôi mỗi năm từ 2021 đến 2024.

Giá nhà giảm càng tăng thêm áp lực đó, ông Hoàng Đại Vệ nhận định. Những gia đình có nhà trị giá thấp hơn khoản vay thế chấp, hay có nhà bị tòa án đem bán đấu giá, có thể không bao giờ bị cấm chính thức nhưng vẫn không có cách nào ra đi.

“Khi giá tăng, nó khóa của cải lại trong nước. Khi giá giảm, nó dùng nợ để khóa người dân trong hệ thống họ vốn đang ở”, ông nói.

Ông cho rằng điều quan trọng lúc này là “liệu nhà nước có ngày càng gắn kết được của cải, nợ nần, tình trạng thuế và việc đi lại xuyên biên giới của một người hay không”.

Người Mỹ, người nước ngoài cũng gặp rủi ro

Hệ thống ấy vươn tới cả người Mỹ có gia đình ở Trung Quốc.

Tháng 8, nhân viên Bộ An ninh Quốc gia Trung Quốc đến tận nhà một cựu quản lý khu vực của một công ty bất động sản ở tỉnh Giang Tô. Khi đó, ông sắp đưa con gái sinh ở Mỹ và mang quốc tịch Mỹ đi tham quan Đại học Harvard và một số trường khác, ông Thái Thận Khôn kể lại.

“Anh không được đi, con gái anh cũng không được đi,” các nhân viên nói với người quản lý này. Họ không nêu lý do, nhưng ông Thái cho biết các chuyến đi Mỹ và Nhật Bản hiện bị soi xét đặc biệt.

Từ năm ngoái, Bắc Kinh đã khuyến cáo công dân không đi Mỹ và Nhật Bản, viện dẫn căng thẳng thương mại và ngoại giao.

Có những gia đình bị kẹt lâu hơn nhiều. Nghệ sĩ Gao Zhen, 70 tuổi, sống tại thành phố New York và là thường trú nhân Mỹ, bị bắt hồi tháng 8/2024 khi về thăm gia đình ở tỉnh Hà Bắc. Hôm 25/8 năm nay, ông bị kết án 3 năm tù vì tội “bôi nhọ anh hùng và liệt sĩ quốc gia” liên quan đến các tác phẩm điêu khắc châm biếm lãnh đạo Trung Quốc Mao Trạch Đông.

Từ khi ông bị bắt, người vợ cũng có thẻ xanh và người con trai mang quốc tịch Mỹ của ông bị cấm rời Trung Quốc. Tổ chức Ân xá Quốc tế cho biết ông Gao đã nhiều lần ngã quỵ trong trại giam.

Người đi công tác cũng chịu rủi ro tương tự. Tháng 3, Bắc Kinh cho thấy họ sẵn sàng nhắm vào các thương vụ nước ngoài khi triệu tập các nhà đồng sáng lập Manus, đang sống tại Singapore, về Trung Quốc họp. Manus là công ty khởi nghiệp AI do doanh nhân Trung Quốc lập ra và đã được Meta đồng ý mua lại với giá khoảng 2 tỷ USD.

Đến nơi, họ bị báo rằng không được rời đi khi thương vụ còn đang bị xem xét. Sau đó Bắc Kinh ra lệnh rút lại thương vụ. Quy định ban hành hồi tháng 4 còn cho phép cấm xuất cảnh người bị nghi chuyển chuỗi cung ứng ra khỏi Trung Quốc dưới sức ép nước ngoài.

Cảnh báo du lịch ngày 4/9 của Bộ Ngoại giao Mỹ viết: “Công dân Mỹ có thể chỉ biết mình bị cấm xuất cảnh khi tìm cách rời Trung Quốc”. Bản cập nhật hôm thứ Hai (19/10) cảnh báo thêm về “nguy cơ bị giam giữ sai trái”.

Dân biểu John Moolenaar (Cộng hòa, bang Michigan), Chủ tịch Ủy ban Đặc biệt Hạ viện Mỹ về ĐCSTQ, đã gửi tuyên bố tới The Epoch Times. “Tôi kêu gọi mọi người Mỹ cân nhắc nghiêm túc lại mọi chuyến đi đến Trung Quốc, vì họ có thể bị ĐCSTQ tùy tiện bắt làm con tin với những cáo buộc vô căn cứ”, ông viết.

Ông cũng nhấn mạnh doanh nghiệp Mỹ “phải cảnh giác trước lịch sử đồi bại của Trung Quốc về lệnh cấm xuất cảnh và việc giam giữ sai trái người Mỹ”.

Đua nhau ra đi

Ông Tạ Điền cho rằng các biện pháp kiểm soát có thể phản tác dụng.

“Siết chặt kiểm soát lúc này thực ra sẽ đẩy nhanh dòng tiền và dòng người tháo chạy”, ông nói.

Người giàu đã rời Trung Quốc từ nhiều năm nay. Theo hãng tư vấn di cư đầu tư Henley & Partners, suốt một thập niên, năm nào Trung Quốc cũng dẫn đầu thế giới về số triệu phú mất đi do di cư, cho đến năm 2025 mới xếp thứ hai, sau Anh.

Ông Shen Qijia, doanh nhân 64 tuổi ở tỉnh Liêu Ninh, đã trốn khỏi Trung Quốc hôm 26/8, chưa đầy 3 tuần trước khi quy định mới có hiệu lực. Năm 2000, quan chức quận và công an Thâm Quyến tịch thu trung tâm thương mại của công ty ông. Ông nói với Epoch Times bản tiếng Hoa rằng nhà nước vẫn nợ ông hơn 4,8 triệu nhân dân tệ (khoảng 700 nghìn USD) cho số tài sản không bao giờ được trả lại.

Tháng 4, công an Đại Liên phạt ông 500 nhân dân tệ (khoảng 70 USD) vì dùng mạng riêng ảo (VPN) để vượt kiểm soát Internet. Ông từ chối nộp.

Ông kể lại rằng mình đã nói với công an: “Các người đã làm tôi mất hơn 4,8 triệu nhân dân tệ, khiến tôi ra nông nỗi này mà vẫn chưa trả lại. Giờ tôi sống còn khó, vậy mà phải nộp phạt cho các người sao?”

Từ khi quy định có hiệu lực, ông Shen cho biết nhiều người ở Trung Quốc đã liên lạc với ông để hỏi cách ra đi.

“Chính sách kiểm soát biên giới mới của ĐCSTQ đã gây ra hoảng loạn lớn ở Trung Quốc”, ông nói.

Ông Thái Thận Khôn cho biết suốt khoảng 20 năm, công dân Trung Quốc nào có hộ chiếu cũng chỉ việc mua vé là đi.

“Giờ người ta lo một chuyện khác: Ngay cả khi đã mua vé, anh cũng không biết mình có đi được hay không”, ông nói.

Bắc Kinh hứa người đi lại bình thường sẽ không bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, khi bất kỳ cơ quan hay đơn vị công tác nào giờ cũng có thể chặn bất kỳ ai, “không ai biết mình có được tính là ‘bình thường’ hay không”, ông Thái nhận định.

Trong khi đó, lệnh cấm xuất cảnh ông Lư vì tội “gây sự và kích động rắc rối” vẫn còn hiệu lực sau gần 7 năm, và ông đang tìm cách đòi lại công bằng qua con đường pháp lý.

“Họ cố tình tìm bất cứ cớ gì”, ông nói, “rồi hạn chế anh xuất cảnh”.

Xem thêm

Lộ danh sách 52 nhóm người bị ĐCSTQ kiểm soát xuất nhập cảnh

Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) tuyên bố sẽ áp dụng phiên bản mới của “Quy định quản lý xuất nhập cảnh”