Giáo hoàng Leo XIV: AI tạo sinh đang làm xói mòn bản sắc con người và các mối quan hệ xã hội

Dương Thiên Tư
•
Thứ Hai, 26/01/2026

Khi cả thế giới vẫn còn đắm chìm trong cơn say mê công nghệ do trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) hay còn gọi là AI tạo sinh mang lại, tiếng nói từ Vatican như tiếng chuông cảnh tỉnh vang lên. Giáo hoàng Leo XIV — vị giáo hoàng đầu tiên đến từ Mỹ — đã đưa ra một lời cảnh báo mạnh mẽ trong thông điệp nhân Ngày Truyền thông Toàn cầu: AI tạo sinh đang xâm lấn nền tảng của bản sắc con người và quan hệ xã hội. Thông điệp này không chỉ là một lời kêu gọi đạo đức của một lãnh tụ tôn giáo, mà còn là một chẩn đoán chính xác về căn bệnh của nền văn minh số hiện đại, chạm đến những vấn đề cốt lõi nhất của triết học, đạo đức và xã hội trong thời đại AI.

Đức Hồng y người Mỹ Robert Francis Prevost chủ trì Thánh lễ đầu tiên của mình với tư cách là Giáo hoàng Leo XIV cùng các hồng y tại Nhà nguyện Sistine khi bế mạc Mật nghị Hồng y vào ngày 09 tháng 05 năm 2025 tại Thành phố Vatican, Vatican. (Ảnh: Simone Risoluti – Vatican Media qua Vatican Pool/ Getty Images)

AI xâm lấn bản sắc con người

Ngày 25/1, trong thông điệp của mình, Giáo hoàng Leo XIV đã đưa ra một phê bình sắc bén về công nghệ: ông chỉ trích các hệ thống AI vì đã “coi xác suất thống kê như một tri thức đáng tin cậy”, trong khi những công cụ này cuối cùng chỉ có thể cung cấp “những giá trị xấp xỉ”. Quan điểm này nhằm chỉ rõ một khuyết điểm căn bản của các mô hình ngôn ngữ lớn hiện nay.

Từ góc độ lý thuyết toán học, cơ chế hoạt động của AI tạo sinh dựa trên dự đoán xác suất có điều kiện, tạo ra một cái bẫy nhận thức nguy hiểm: sự thật bị hạ thấp thành sản phẩm của độ phổ biến và quy luật thống kê.

Tư duy bị thay đổi

Điều đáng lo ngại hơn là khi con người phụ thuộc vào “tri thức xác suất” này trong thời gian dài, mô thức tư duy của chúng ta có thể bị hình thành theo chiều ngược lại. Trí tuệ con người bao gồm những yếu tố không thể định lượng như trực giác, phán đoán đạo đức, sự sáng tạo đột phá — những điều không thể được đơn giản hóa thành các công thức thống kê. Lời cảnh báo của Giáo hoàng nhắc nhở chúng ta rằng: khi chúng ta giao phó việc suy nghĩ cho máy móc, chúng ta không chỉ từ bỏ trí tuệ của mình mà còn từ bỏ chính chủ thể con người của mình.

AI thao túng dư luận và gia tăng phân cực xã hội

Giáo hoàng chỉ ra rằng AI có thể “chi phối dư luận công cộng và gia tăng sự phân cực xã hội”. Cảnh báo này trong bối cảnh hiện tại của môi trường thông tin càng trở nên cấp thiết. Các hệ thống AI, qua việc lặp lại và xử lý lại những thành kiến có sẵn trong dữ liệu huấn luyện, không chỉ sao chép những thành kiến đó mà còn có thể khuếch đại và củng cố chúng thông qua khả năng truyền tải hiệu quả.

AI tạo sinh đưa việc thao túng dư luận vào một giai đoạn mới. Trong quá khứ, mạng xã hội chủ yếu là “khuếch đại nội dung có sẵn”, giờ đây, các nền tảng và người dùng có thể “sản xuất nội dung tự động trên quy mô lớn”. Máy móc có thể tạo ra lượng lớn bài viết, hình ảnh và video, nhắm vào các quan điểm, ứng viên hay vấn đề cụ thể 24/7, đủ sức “thao túng” các cuộc thảo luận thực tế của công dân.

Sự biến mất của thực tế

“Khó phân biệt sự khác biệt giữa thực tại và mô phỏng ngày càng lớn hơn” — câu nói của Giáo hoàng chạm vào cuộc khủng hoảng nhận thức sâu sắc nhất của thời đại AI. Sự kiện “Giáo hoàng Phanxico mặc áo khoác lông vũ” vào năm 2023 là dấu mốc quan trọng: giác quan thị giác của chúng ta không còn là con đường đáng tin cậy để tiếp cận thực tại.

Từ góc độ triết học, đây là một cuộc khủng hoảng bản thể học. Truyền thống, hình ảnh có tính “chỉ dẫn”, tức là nó chỉ tới một khoảnh khắc vật lý đã tồn tại. Tuy nhiên, AI tạo sinh đã cắt đứt mối liên kết giữa ký hiệu và thực tế. Hình ảnh không còn là sự ghi lại của thực tại mà trở thành sự ghép nối của các tỷ lệ mã hóa. Khi xã hội tràn ngập những hình ảnh và chữ viết “không có nguồn gốc” như vậy, nền tảng của sự tin tưởng mà con người xây dựng — một thực tại khách quan chia sẻ — bắt đầu tan vỡ.

Khủng hoảng bản sắc con người

Giáo hoàng đặc biệt lo ngại về mối đe dọa đối với “bản sắc con người” mà AI mang lại. Trong xã hội truyền thống, bản sắc con người được xây dựng trên các yếu tố cốt lõi như sự sáng tạo, tư duy lý tính, cảm xúc và các mối quan hệ xã hội. Tuy nhiên, sự phát triển của AI đang từng bước thách thức những yếu tố này.

Khi AI có thể sáng tác các tác phẩm nghệ thuật, viết bài báo, sáng tác nhạc, đôi khi còn vượt qua cả những sáng tạo của con người, vấn đề cơ bản này xuất hiện: nếu máy móc có thể làm tất cả những gì con người làm được, thì ý nghĩa tồn tại của con người là gì? Đây không chỉ là vấn đề triết học mà còn là một vấn đề xã hội thực tiễn. Khi ngày càng nhiều công việc bị AI thay thế, con người không chỉ mất đi nguồn thu nhập mà còn mất đi cảm giác giá trị bản thân và sự công nhận xã hội.

Mối nguy hiểm trong mối quan hệ giữa con người

Giáo hoàng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ “mối quan hệ thực sự giữa con người với nhau”, điều này phản ánh một xu hướng ngày càng rõ ràng: sự tương tác xã hội của con người đang bị thay thế hoặc trung gian hóa bởi công nghệ. Các chatbot AI, trợ lý ảo và bạn đồng hành kỹ thuật số đang trở thành phần quan trọng trong các cuộc giao tiếp hàng ngày của nhiều người.

Quan hệ giữa con người với con người xây dựng trên cơ sở sự tương hỗ, sự mong manh và tính không thể dự đoán. Tuy nhiên, tương tác với AI về cơ bản là không đối xứng: AI không có nhu cầu, cảm xúc hay mục đích thực sự, nó chỉ phản hồi theo chương trình.

AI quân sự và vực thẳm đạo đức

Vào tháng trước, Giáo hoàng đã lên án sự phát triển nhanh chóng của AI trong quân sự, cảnh báo “không thể để những quyết định liên quan đến sự sống và cái chết rơi vào tay máy móc”. Đây là vấn đề đạo đức trong việc sử dụng vũ khí tự động có khả năng giết người.

Giáo hoàng có lập trường rõ ràng rằng: quyền quyết định về việc cướp đi mạng sống phải luôn thuộc về con người, những người có lương tri đạo đức, chứ không phải các thuật toán lạnh lùng. Điều này không chỉ là vấn đề an ninh, mà còn là ranh giới cuối cùng để bảo vệ nhân phẩm của con người.

Kêu gọi giáo dục và xây dựng một cấu trúc quản lý hiệu quả

Đối mặt với những thách thức này, Giáo hoàng kêu gọi xây dựng “cấu trúc quản lý hiệu quả” và đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục đối với thế hệ trẻ, giúp họ hiểu cách thức mà các thuật toán ảnh hưởng đến nhận thức của họ về thực tại. Trong thời đại AI, kiến thức về số và hiểu biết về thuật toán trở thành phần cốt lõi của giáo dục công dân.

Giới trẻ cần hiểu AI hoạt động như thế nào, khả năng và hạn chế của nó, và cách nó có thể bị lạm dụng. Họ cần học cách hoài nghi nội dung do AI tạo ra, nhận diện thiên kiến trong thuật toán, và bảo vệ quyền riêng tư. Tuy nhiên, vai trò giáo dục không chỉ nằm ở mặt kỹ thuật, mà còn ở việc phát triển những khả năng khiến con người khác biệt với máy móc: tư duy phản biện, tưởng tượng sáng tạo, phán đoán đạo đức, đồng cảm và khả năng xây dựng các mối quan hệ xã hội thực sự.