Reuters: Trung Quốc bị tố dùng AI của Mỹ để huấn luyện mô hình quân sự nội địa

Reuters hôm thứ Sáu (31/7) đăng bài điều tra độc quyền cho biết các viện nghiên cứu có liên quan đến quân đội và an ninh Trung Quốc đang sử dụng dữ liệu đầu ra từ các mô hình trí tuệ nhân tạo do những công ty AI hàng đầu của Mỹ như OpenAI và Anthropic phát triển để huấn luyện các hệ thống AI quốc phòng trong nước. Phát hiện này cho thấy một con đường kỹ thuật mà các tổ chức quân sự Trung Quốc đang sử dụng để nâng cao năng lực công nghệ quốc phòng trong bối cảnh phải đối mặt với các rào cản công nghệ từ bên ngoài.

Kết luận trên được đưa ra sau khi đánh giá hơn 80 bài báo khoa học và bằng sáng chế của Trung Quốc được công bố trong giai đoạn 2024–2026. Trong số đó, hơn 60 tài liệu do Quỹ Jamestown có trụ sở tại Washington cung cấp. Reuters sau đó tiếp tục xác định và xác minh khoảng 24 trường hợp ứng dụng nghiên cứu có liên hệ trực tiếp với quân đội và các cơ quan an ninh Trung Quốc.

Nghiên cứu cho thấy các nhà nghiên cứu có liên quan đến Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) và các viện nghiên cứu quân sự khác đang sử dụng rộng rãi một kỹ thuật gọi là “chưng cất mô hình” (Model Distillation).

Trong ngành AI, “chưng cất mô hình” là một phương pháp khá phổ biến. Nguyên lý của kỹ thuật này là sử dụng các kết quả đầu ra, mô hình suy luận và phản hồi huấn luyện do những mô hình AI tiên tiến có quy mô lớn như GPT-4 hoặc Claude tạo ra để đào tạo các mô hình nhỏ hơn, chuyên biệt hơn và do đơn vị phát triển tự kiểm soát.

Nhà nghiên cứu Sunny Cheung của Quỹ Jamestown, sau khi phân tích các tài liệu học thuật này, nhận định mục tiêu thực sự của các nhà nghiên cứu quân sự Trung Quốc là thu thập và “chuyển giao” quy trình suy luận logic và khả năng phân tích phức tạp của các mô hình AI hàng đầu phương Tây.

Như Sunny Cheung nhận xét: “Dạy cho mô hình một đáp án đúng là một chuyện, nhưng dạy cho nó logic suy luận đằng sau câu trả lời đó mới thực sự khó”.

Theo ông, thông qua phương pháp này, các nhà nghiên cứu Trung Quốc đã trích xuất và chuyển giao năng lực suy luận – vốn được xây dựng từ chi phí nghiên cứu và phát triển rất lớn của các công ty AI Mỹ – sang các hệ thống AI nội địa nhỏ gọn hơn và dễ kiểm soát hơn.

Các tài liệu học thuật cho thấy những mô hình chuyên dụng cỡ nhỏ được tạo ra theo “con đường tắt về công nghệ” này đã được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực quốc phòng và an ninh đặc biệt, bao gồm:

• Chiến tranh mạng và giám sát: Phân tích mã nguồn, vá lỗ hổng bảo mật, nhận diện các cuộc tấn công mạng, đồng thời giám sát và phân tích dư luận trên các nền tảng mạng xã hội.
• Ra quyết định chiến thuật và tác chiến hiệp đồng: Xử lý hình ảnh tiền tuyến, đồng thời hỗ trợ suy luận chiến thuật và điều phối hoạt động của các bầy đàn máy bay không người lái.

Điều khiến giới quan sát đặc biệt chú ý là các mô hình AI chuyên dụng được tạo ra bằng phương pháp này không chỉ yêu cầu sức mạnh tính toán thấp hơn đáng kể mà còn có khả năng hoạt động độc lập ngay trên thiết bị cục bộ.

Điều đó đồng nghĩa với việc ngay cả khi chính phủ Mỹ áp đặt các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt đối với việc xuất khẩu chip AI tiên tiến và hạn chế Trung Quốc tiếp cận các bộ xử lý hiện đại của Nvidia, các mô hình này vẫn có thể vận hành ổn định trên phần cứng hiện có của Trung Quốc mà không cần phụ thuộc vào các dịch vụ điện toán đám mây của Mỹ.

Theo Reuters, các viện nghiên cứu Trung Quốc dường như xem những mô hình AI tiên tiến của Mỹ là nguồn tham khảo kỹ thuật giúp rút ngắn khoảng cách công nghệ với các đối thủ phương Tây.

Hiện tượng này đã làm dấy lên cuộc tranh luận gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc về an ninh công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ.

Một số quan chức và chuyên gia an ninh Mỹ cho rằng việc “trích xuất công nghệ trái phép” từ các mô hình AI độc quyền về bản chất có thể là cách lách các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chất bán dẫn tiên tiến của Mỹ, đồng thời có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của các doanh nghiệp Mỹ, qua đó làm suy giảm lợi thế công nghệ của Mỹ trong lĩnh vực AI.

Những người này cho rằng chính quyền Tổng thống Donald Trump nên khẩn trương siết chặt quyền truy cập vào các mô hình AI, đồng thời áp dụng các biện pháp kiểm toán và giám sát tuân thủ nghiêm ngặt hơn đối với các mô hình mã nguồn mở cũng như các dịch vụ API trên nền tảng đám mây.